Cultuur van loyaliteit verenigde alle partijen in het kabinet-Rutte III




Als op vrijdagochtend 24 mei 2019 de ministerraad voor de wekelijkse vergadering bijeenkomt, lijkt de ernst van de Toeslagenaffaire nog niet volledig doorgedrongen tot de Trêveszaal. Die dinsdag heeft minister Wopke Hoekstra (Financiën, CDA) een lastig debat gehad met SP-Kamerlid Renske Leijten, in het wekelijkse vragenuur. Het ging over publicaties van RTL Nieuws en Trouw, die onthulden dat veel mensen met een tweede nationaliteit slachtoffer werden van etnisch profileren door de Afdeling Toeslagen van de Belastingdienst. Staatssecretaris Menno Snel (D66) praat de ministerraad bij. „Geconstateerd zij”, staat er in de notulen van de raad, „dat de publicatie een giftige mix betreft waarin waarnemingen en feiten door elkaar lopen.”
Toch zijn er óók kritische Kamerleden van coalitiepartijen. Helma Lodders (VVD) is één van hen. Had er niet al een brief voor de Tweede Kamer van Snel over de kwestie moeten zijn, vraagt premier Mark Rutte (VVD) zich mede namens haar af. En kan Snel niet even contact zoeken met Lodders?
Ook bij het CDA leeft ongerustheid. CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt is dan al druk bezig zich vast te bijten in het dossier. Minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) wil daarom weten of Snel „alle vragen” van Omtzigt gaat beantwoorden. De notulen: „Staatssecretaris Snel beaamt dat.”
Het kabinet lijkt zich op dat moment, aan het begin van de Toeslagenaffaire, nog wat van de kritische Kamerfracties uit de coalitie aan te trekken. In ieder geval in woord. In de maanden hierna verandert de stemming drastisch. De notulen van de ministerraad, die het kabinet maandagavond openbaarde, leggen dat haarfijn vast. Het kritiseren van kritische Kamerleden uit de coalitie lijkt gewoonte te worden. De monistische bestuurscultuur die Rutte III kenmerkt, wordt ook in het toeslagendossier steeds zichtbaarder.

Bekijk hier de vrijgegeven documenten

‘Gezamenlijke strijd’ met de oppositie
Op 12 juli 2019, als de ministerraad praat over aanhoudende mediaberichten over mensen die ten onrechte als fraudeur werden behandeld, is de toon over de Kamer anders. Een week eerder is een motie van afkeuring door de SP ingediend. Minister Eric Wiebes (Economische Zaken, VVD) vindt dat het kabinet niet moet meegaan „in het ‘frame’ van de Tweede Kamer dat alles in de uitvoering altijd goed moet gaan. Dat is immers een onmogelijke taak.” Want wie heeft er eigenlijk géén problemen met de uitvoering? Van „de uitgifte van rijbewijzen tot schadeherstel in Groningen”. Je kan, suggereert Wiebes, wel van álles een punt maken.
Ook minister Wouter Koolmees (Sociale Zaken, D66) komt aan het woord. De minister merkt op dat de motie van afkeuring niet is gesteund door de VVD- en CDA-fracties, maar: „De woordvoerders van deze fracties, de heer Omtzigt en mevrouw Lodders, [voeren] wel een gezamenlijke strijd met mevrouw Leijten tegen staatssecretaris Snel.” Koolmees is „hierover zeer ontstemd, omdat de rol van de twee coalitiefracties weinig behulpzaam is bij het oplossen van de onderliggende problemen.”
Koolmees zegt verder dat „het vraagstuk van activistische woordvoerders van coalitiefracties” ook bij D66 en de ChristenUnie speelt. Hijzelf heeft last van VVD-Kamerlid Dennis Wiersma, dat kritische vragen over problemen bij het UWV heeft gesteld. Koolmees noemt het „wenselijk” dat kabinetsleden kritische Kamerleden „van gelijke politieke huize hierop aanspreken.”
Premier Rutte is het hiermee eens. Hij „toont weinig begrip voor woordvoerders van coalitiefracties die zich in de media trachten te profileren”, staat in de notulen. Aan partijgenoot Helma Lodders, voor wie hij het eerder nog had opgenomen, heeft hij „reeds het belang van eenheid binnen de coalitie benadrukt”. Met andere woorden: ook Lodders moet een toontje lager zingen. Het roept de vraag op hoeveel Kamerleden de afgelopen jaren zijn aangesproken door de top van de coalitie op hun houding.
Dan gaat het over Pieter Omtzigt, de naam die voortdurend valt in de notulen. Daarover heeft Wopke Hoekstra iets te zeggen. Hij is het eens met Koolmees en zegt dat „de relatie tussen het kabinet en de coalitiefracties in de Tweede Kamer ingewikkeld te noemen is”. CDA’ers Hoekstra en De Jonge hebben „veel tijd en energie gestoken in het sensibiliseren van de heer Omtzigt, met overigens beperkt succes”. Hoekstra is niet blij met uitspraken die Omtzigt over ambtenaren van zijn ministerie van Financiën heeft gedaan. Het doorvragen door Omtzigt is ook strategisch niet handig, redeneert Hoekstra: „Daarbij zij opgemerkt dat dergelijke acties ook tegenreacties bij leden van andere coalitiefracties op andere terreinen uitlokken.” Dit zou kunnen leiden tot „een vicieuze ontwikkeling”, en die dient zo veel mogelijk tegengegaan te worden.
Monistische bestuursstijl
Het is een scène die past bij de monistische bestuursstijl die het kabinet-Rutte III de afgelopen drieënhalf jaar hanteerde. Het beeld dat uit de notulen spreekt, weerspreekt het idee dat het vooral premier Rutte zou zijn die informatie wilde achterhouden of kritiek vanuit de Kamer niet pruimde: het was een cultuur die partijkleuren oversteeg, waarin ook bewindslieden van CDA, ChristenUnie en D66 sterk meegingen. De coalitiepartijen steunden elkaar, was de afspraak, maar eisten in ruil daarvoor loyaliteit.
Uit de notulen blijkt dat Rutte zijn bewindslieden steunde als ze klaagden over de Kamer, hij liep er niet in voorop. Een goede illustratie is een klacht van minister Cora van Nieuwenhuizen, ook op 12 juli 2019, over een Kamerdebat over het Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen (CBR). Twee Kamerleden van coalitiefracties speelden in dat debat „een scherpe oppositierol”, zegt ze. „Informeel” zouden die Kamerleden haar hebben laten weten „dat zij op zoek zijn naar een manier om zichzelf te profileren”. Van Nieuwenhuizen: „In geen geval is het acceptabel te noemen dat coalitiefracties een scherper standpunt innemen dan oppositiefracties.” Over Rutte merken de notulen alleen op: „De minister-president beaamt dit.”
Dat Rutte al in december 2020 tijdens Catshuisberaad over de toeslagen voorstelde om alle notulen daarover naar buiten te brengen – hij wilde af van het idee van een ‘Rutte-doctrine’ – lijkt niet verwonderlijk: hij speelt in de discussies géén hoofdrol. Als bewindslieden zorgen hebben over ambtelijke concept-stukken die volgens hen beter niet naar buiten kunnen komen, staat Rutte daar wel helemaal achter: „Het zou de beleidsvoorbereiding op ambtelijk niveau ernstig belemmeren.” Dat moet het kabinet volgens hem „duidelijk uitdragen”, ook als de Tweede Kamer een „offensieve toon” kiest. Wel moet de Kamer „tegemoet” gekomen worden bij het verzoek om informatie.
Coalitie-Kamerleden hebben de beperkingen ook ervaren. Voor hen voelde het afgelopen jaren vaak alsof ze vast zaten in een corset. In tal van appgroepen en overleggen werden debatten met elkaar afgestemd, werd de eenheid van de coalitie bevochten en werd geprobeerd om meningsverschillen beperkt te houden. De ruimte voor Kamerleden en coalitiefracties om zich te onderscheiden werd vaak als beperkt ervaren.
‘Terughoudender opstellen’
Dat was de bedoeling, blijkt uit de notulen. Minister Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken, D66) vond het „behulpzaam” als sommige Kamerleden zich „terughoudender zouden opstellen”.
Alleen Sigrid Kaag, dan nog enkel minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en geen D66-leider, ging daar tegenin. Ze heeft „minder moeite” met Kamerleden van coalitiefracties die „zich openlijk tegen het kabinet afzetten”: dat hoort nu eenmaal bij democratie. Het overkomt háár ook, zegt ze, op haar eigen beleidsterrein. Het zou volgens haar alleen wel binnen „kaders” moeten gebeuren. Het is de enige keer dat ze meepraat over het dossier. En Rutte lijkt er weinig van te moeten hebben. Volgens hem is het anders, en minder problematisch, als Kamerleden van de coalitie kritisch zijn over beleid dan over „de uitvoeringspraktijk” zoals bij de toeslagen.
Uniek inzicht
Vaker kritisch is vooral minister Carola Schouten (Landbouw, ChristenUnie), die geregeld twijfelt over de houding van het kabinet. Zíj wijst het kabinet er bijvoorbeeld eind 2019 op dat het niet volledig informeren van de Tweede Kamer de relatie met het parlement onder druk kan zetten. Informatievoorziening ligt „gevoelig” in de Kamer. En ze bepleitte eerder al dat het kabinet „proactief” informatie naar de Kamer moest gaan sturen en een „voorwaarschuwing naar de Kamer zou kunnen sturen over de problemen bij de Belastingdienst”. Ook waarschuwde ze voor een „defensieve lijn” van het kabinet: die zou de relatie met de Kamer onder druk zetten.
De notulen geven een uniek inzicht in de beraadslagingen van het kabinet en de onderlinge coalitieverhoudingen. Zo blijken de regeringsfracties regelmatig vertrouwelijk geïnformeerd te worden over het toeslagendossier. Waarbij de verwachting van het kabinet blijkt te zijn dat coalitiefracties zich vervolgens wél koest houden in het debat en het de bewindspersonen vooral niet te moeilijk maken. Zo probeerde Rutte III de rust in de coalitie te bewaren, met deze openbaarmaking als uitkomst.

Tijdlijn Toeslagenaffaire

1 januari 2005

De kinderopvangtoeslag wordt van kracht
Ouders die kinderopvang gebruiken, kunnen hiervoor een toeslag aanvragen bij de Belastingdienst. Eerder waren de opvangkosten een aftrekpost bij de belasting, nu deelt de Belastingdienst zelf geld uit.

14 mei 2013

Staatssecretaris Frans Weekers van Financiën
Staatssecretaris Frans Weekers van Financiën moet zich verantwoorden tegenover een boze Tweede Kamer die vraagt om een hardere aanpak van toeslagenfraudeurs.

9 augustus 2017

De Nationale Ombudsman
De Belastingdienst is ernstig tekortgeschoten bij het herstellen van zijn eigen fouten, vindt de Nationale Ombudsman. „Veel ouders kwamen door de beëindiging van de lopende toeslag in grote (financiële) problemen.” De Ombudsman beveelt de Belastingdienst aan om de hen te compenseren.

20 mei 2019

Onderzoek naar de Kinderopvangtoeslagen
Journalisten Pieter Klein en Jan Kleinnijenhuis publiceren hun eerste gezamenlijke onderzoek naar de Kinderopvangtoeslagen. De Belastingdienst beschuldigde burgers op basis van een tweede nationaliteit van fraude, schrijven ze voor RTL en Trouw. Later onthullen de twee journalisten dat de Belastingdienst expres geld terugvorderde om zijn eigen fraudejacht mee te betalen.

29 mei 2019

Onderzoekscommissie
Snel stelt een onderzoekscommissie in onder leiding van oud-minister van Justitie Piet Hein Donner. De Kamer is niet tevreden en eist meer openheid. Met name Pieter Omtzigt (CDA) en Renske Leijten (SP) ergeren zich aan de hoeveelheid informatie die het kabinet met de Kamer deelt.

14 juni 2019

In de ministerraad wordt „stoom afgeblazen over de Tweede Kamer, met name over Pieter Omtzigt”
Dit schreef RTL vorige week op basis van bronnen die de ministerraadsnotulen hebben ingezien. Hoekstra zou in een van de ministerraden tussen mei en november hebben gezegd dat hij Omtzigt had geprobeerd te ‘sensibiliseren’. Het kabinet zou zich hebben verzet tegen compensatie voor slachtoffers van de toeslagenaffaire en expres informatie hebben achtergehouden van de Tweede Kamer.

14 november 2019

Donner publiceert een voorlopig rapport
Er zitten feitelijk onjuiste conclusies tussen, concludeert Follow the Money een jaar later

18 december 2019

Staatssecretaris Snel stapt op
Twee weken eerder heeft hij nog voor de derde keer zijn excuses aangeboden.

2 juli 2020

Nog een onderzoek
Er komt nog een onderzoek naar de Toeslagenaffaire, deze keer door de Tweede Kamer zelf

November 2020

Parlementaire ondervraging
De ondervragingscommissie verhoort verschillende kopstukken, onder wie premier Mark Rutte en minister van Financiën Wopke Hoekstra.

17 december 2020

‘Ongekend onrecht’
Dat is de titel van het eindrapport van de ondervragingscommissie, en de conclusies zijn de hardste tot dan toe.

14 januari 2021

Asscher neemt verantwoordelijkheid
Lodewijk Asscher trekt zich terug als PvdA-lijsttrekker voor de Tweede Kamerverkiezingen in maart, vanwege de discussie over zijn rol in de toeslagenaffaire.

15 januari 2021

Het kabinet valt
Het is vooral een symbolische stap: de verkiezingen worden niet vervroegd en behalve Wiebes blijft iedereen demissionair in functie.

11 februari 2021

Parlementaire enquête
De Tweede Kamer stemt in met een parlementaire enquête naar de Toeslagenaffaire.

21 april 2021

Onthullingen RTL
Midden in een ingewikkelde formatieperiode komt RTL met onthullingen over de ministerraadsvergaderingen. Rutte kondigt daarop aan om de notulen van de vergaderingen openbaar te maken.

26 april 2021

Notulen
De notulen van de ministerraad worden vrijgegeven.

Nieuwsbrief
NRC De Haagse Stemming

Volg de formatie op de voet en word zelf een Haagse ingewijde

Een versie van
dit artikel
verscheen ook in

NRC Handelsblad
van 27 april 2021

Een versie van
dit artikel
verscheen ook in

NRC in de ochtend
van 27 april 2021

Written by 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *