De coronadictatuur laat nog even op zich wachten




Inmiddels is een hele stoet filosofen langsgekomen die met kleine mutaties hetzelfde beweren: in tijden van corona leidt een overtrokken zorg om veiligheid tot een ernstige beknotting van de vrijheid. En wat erger is: die inperking van de vrijheid zal niet tijdelijk zijn. De hang naar totale controle is een voorbode van de samenleving die ons te wachten staat. Filosoof René ten Bos vatte het ruw samen als „coronafascisme”. Hier wordt veel beweerd, maar niet vaak geciteerd. Dat is ook moeilijk, want waarop is het idee gebaseerd dat de regering ook na deze pandemie onze vrijheden wil beknotten? Zonder concrete aanwijzingen neemt de ondertiteling het over: regeerders raken in de ban van absolute macht door het coronabeleid. Waar is een comité van waakzaamheid als je het nodig hebt? Al maanden zijn we getuige van een wedloop: regeringen proberen het uitdijende wantrouwen voor te blijven met een belofte van maakbaarheid. Door een combinatie van lockdowns en vaccinaties wordt het virus bestreden. Dat gaat op de tast, dat gaat met aarzelingen en vergissingen – niet alleen in Nederland, maar overal in de wereld. Niet zozeer controle, eerder improvisatie valt op in deze crisis: het beleid laat geen overdaad aan samenhang zien. Wie niet alleen vanaf de buitenkant naar het bestuur kijkt, maar ook vanuit de binnenkamer, weet dat het een rommeltje van botsende belangen is. Alleen dat al zou het gefilosofeer over de macht moeten temperen.De coronakritiek spreekt uit naam van de vrijheid. Daarbij wordt nogal laconiek gesproken over risico’s. Die zijn inmiddels berekend door epidemioloog Liselotte van Asten. Een ruwe schatting leert dat er zonder de eerste lockdown 134.000 doden waren geweest. Dat kun je een aanvaardbaar risico noemen, of je kunt de nevenschade van de coronamaatregelen hoger schatten, maar je kunt dat gegeven niet negeren. Het idee dat steeds meer vrijheden worden beknot getuigt van weinig historisch besef. De afgelopen decennia laten zien dat de bewegingsvrijheid enorm is toegenomen. Of het nu gaat over wonen, werken, trouwen, leren, stemmen, reizen – de hele samenleving staat in het teken van mobiliteit. En nu zou deze lange trend van openheid plotseling in zijn tegendeel omslaan? Dat we op weg zijn naar een coronadictatuur blijkt in ieder geval niet uit de stand van de economie. Mocht het land werkelijk op slot zijn gegaan dan is niet te verklaren dat de krimp meeviel: 3,7 procent in 2020. Al helemaal niet in een open economie. Die terugval is duidelijk minder dan in andere landen, zoals Frankrijk of Italië, die een strenger coronabeleid hebben. Ik weet het, cultuurpessimisme krijgt meer aandacht dan een vermoeden van vooruitgang. Toch is er voorlopig weinig aanleiding voor het idee dat lockdowns ons voorland zijn. Is er echt een risico dat de avondklok straks wordt ingezet om misdaad te bestrijden? Al lezend door de beschouwingen over een sluipende machtsgreep vroeg ik me af: hoeveel wantrouwen kan een democratie eigenlijk aan? Te midden van heftige debatten berust het coronabeleid vanaf het begin op ruime meerderheden en is het tijdens de verkiezingen zeker niet weggestemd. Kijk verder naar de rechters die over de avondklok hebben geoordeeld. Of naar alle lobbygroepen die de vaccinatiestrategie ontregelen. De tegenmacht kan zich meer laten gelden, maar het beleid doorstaat de toets van hoor en wederhoor. Mijn zorgen liggen ergens anders: het probleem van het huidige coronabeleid ligt niet zozeer in de almacht maar eerder in de onmacht van de overheid. Oxfam Novib kwam deze week met een onderzoek onder virologen in een hele reeks landen. Die wijzen er verontrust op dat het rijke deel van de wereld geen bescherming heeft wanneer het armere deel nog niet is ingeënt. Dat lijkt me een belangrijke kwestie. Want stel dat er elders gevaarlijker mutaties ontstaan – en in Brazilië is dat al het geval – dan zit daar het echte lek. We hebben het tenslotte over een pandemie, dat wil zeggen over een wereldwijde uitbraak, die de afhankelijkheid van arm en rijk blootlegt. Of we het nu zoeken in veiligheid of vrijheid, met eigen volk eerst gaan we het niet redden.Misschien schuilt achter de maatregelen meer onmacht dan we nu denken. Daar maak ik me zorgen over: de gevolgen van nog een jaar pandemie zijn niet te overzien. Mocht het die kant opgaan, dan zal het coronapopulisme pas echt om zich heen slaan. In overdrachtelijke zin, maar misschien ook letterlijk. Nu blijft de belofte van maakbaarheid de uitbraak van wantrouwen nog voor.
Paul Scheffer schreef onder meer Het land van aankomst en De vorm van vrijheid.

Nieuwsbrief
NRC Vandaag

Elke ochtend een overzicht van onze beste stukken en al het belangrijke andere nieuws

Een versie van
dit artikel
verscheen ook in

NRC in de ochtend
van 2 april 2021

Written by 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *