De één zijn patent is de ander zijn dood




In New Delhi stierf donderdag elke vier minuten een inwoner. Ambulances reden af en aan naar geïmproviseerde ‘crematoria’ op parkeerplaatsen en in parken. De schrijnende beelden van brandstapels met daarop de zoveelste Covid 19-dode gingen de wereld over.Terwijl rijke, westerse landen zich voorbereiden op de eerste min of meer zorgeloze zomer sinds de pandemie, is de crisis in India compleet. Ook elders in de wereld zorgen nieuwe besmettingsgolven voor veel leed. Niet zelden gaat het om armere landen die voorlopig verstoken zijn van vaccins. De vaccinongelijkheid is immens: volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) is bijna 90 procent van de tot nu toe wereldwijd gezette 700 miljoen prikken in de armen van inwoners van rijke landen gegaan, en slechts 0,2 procent in de armen van bewoners van de armste landen.De noodsituatie in India geeft dan ook nieuwe brandstof aan de felle discussie over het openbreken van internationale afspraken over ‘intellectueel eigendom’ rond coronavaccins. Volgens voorstanders, veelal armere landen, is dit de panacee in het bestrijden van die ongelijkheid. Het zou armere landen in staat stellen zelf vaccins te produceren, zónder torenhoge claims van grote westerse farmaciebedrijven te riskeren. InnovatiekrachtMaar volgens tegenstanders, vaak de rijkere landen en tevens thuislanden van de producenten, draait men er juist de ‘levensreddende innovatiekracht’ van fabrikanten de nek mee om. Het vooruitzicht van bescherming van hun uitvindingen tegen namaak, door bijvoorbeeld een twintig jaar durend patent, heeft de bedrijven aangespoord tot kostbare, maar risicovolle investeringen.

Lees ook: Brandhaard India laat het gevaar van vaccinnationalisme zien

Zuid-Afrika en India deden in oktober vorig jaar bij de Wereldhandelsorganisatie (WTO) al een oproep om de regels over intellectueel eigendom tijdelijk op te schorten voor geneesmiddelen voor het coronavirus. Dat voorstel wordt sindsdien stug afgewezen door de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Japan, Zwitserland, Canada, Brazilië, Japan, Australië, Noorwegen en de EU. Ze echoën daarbij het innovatie-argument van de farmaceutische sector – al is de ontwikkeling van de meeste coronavaccins in werkelijkheid ook gefinancierd met miljarden publiek geld. Maar nu de vaccinkloof steeds verder groeit, neemt de druk op die landen toe om hun verzet te staken. Twee weken geleden stuurden zeventig voormalige regeringsleiders, onder wie Gordon Brown, François Hollande en Michaïl Gorbatsjov, samen met honderd Nobelprijswinnaars de Amerikaanse president Joe Biden een brandbrief waarin zij hem opriepen het voorstel te steunen. Biden lijkt er niet helemaal onbewogen door. Zijn Handelsvertegenwoordiger Katherine Tai zei dat fabrikanten iets uit te leggen hadden, gezien het „wederom falen van de markt om armere landen te helpen”. Steeds meer landen scharen zich achter het voorstel, inmiddels zijn het er zestig. Al zijn dat voornamelijk armere landen, het besef lijkt ook in het Westen eindelijk door te dringen dat het virus pas echt is verslagen als het overál is verslagen. Mutanten kunnen gevaccineerden namelijk opnieuw ziek maken.FarmalobbyistenMaar met gelijke tred wint ook de tegenbeweging aan kracht. In Brussel proberen farmalobbyisten een change of mind van Brussel te voorkomen. Op Washington is eveneens „een legertje lobbyisten” afgestuurd, meldde The Intercept. Daarbij wordt alles uit de kast gehaald. Het voorstel zou „even vaag als algemeen” zijn, een „extreme maatregel voor een niet-geïdentificeerd probleem”. En landen zonder eigen farma-industrie zouden er stiekem vooral op uit zijn kostbare kennis te stelen. Volgens Michelle McMurry-Heath, een belangrijke lobbyist voor de Amerikaanse farmaceutische industrie, zou het zelfs ronduit gevaarlijk kunnen zijn. „De mRNA-technologie heeft biologisch wapen-potentieel”, stelde zij in The Economist, overigens zonder verdere onderbouwing. Het ultieme argument: zelfs als de regels tijdelijk zouden worden opgeschort, dan nog komen er niet meteen veel meer vaccins bij. Vaccins maken is zoiets als een (buitengewoon ingewikkelde) taart bakken: je hebt een recept nodig, ingrediënten, een keuken en personeel. Maar dat recept is er om te beginnen nog niet met een opschorting. De voorgestelde waiver voorkomt alleen dat landen aangepakt kunnen worden als ze een vaccin (na)maken. In het voorstel van Zuid-Afrika en India wordt daarom, tot ergernis van de farmaceuten, ook gepleit voor dwanglicenties, die farmaceutische bedrijven zou dwingen het recept vrij te geven.Zelfs als de regels tijdelijk worden opgeschort, komen er niet meteen meer vaccins bijMaar ook dan zijn grondstoffen, bereiders én geschikte productielocaties niet zomaar gevonden noch zomaar aan de praat gekregen, claimt de sector. Zelfs als landen alles voor elkaar weten te boksen, zijn ze, inclusief het loskrijgen van de benodigde goedkeuringen van de toezichthouder, zomaar een jaar verder.Sommige argumenten van de sector snijden zeker hout. Er zíjn tekorten aan van alles en nog wat. Ook kun je stellen dat „de vaccintekorten in armere landen vooral komen doordat rijke landen het gros van de beschikbare doses voor zichzelf hebben opgeëist, niet omdat er niet genoeg vaccins gemaakt worden”, zoals advocaat Wouter Pors van Bird & Bird zegt. Hij staat vaccinfabrikanten bij en is gespecialiseerd in intellectueel eigendoms-recht. „Daar zit het echte probleem. Dit is niet de schuld van de farmaceutische industrie.”Maar er valt ook genoeg af te dingen op het handelen van de fabrikanten. De door de industrie geprefereerde oplossing – zelf vrijwillig licentieovereenkomsten sluiten met producenten in andere landen – schiet niet bepaald op, zei Dimitri Eynikel van hulporganisatie Artsen zonder Grenzen onlangs tijdens een webinar. Traagheid betekent nu eenmaal schaarste en dat is gunstig voor de prijs. Een oplossing die de WTO in mei vorig jaar bedacht om andere landen te helpen aan kennis, een zogeheten technology pool, kan vooralsnog ook op weinig animo rekenen. Geen enkele westerse farmaceut heeft daar iets aan bijgedragen.Geschiedenis herhaalt zichDe uitkomst laat zich slecht voorspellen. Maar als het verleden enige indicatie geeft, moeten voorstanders niet al te hoopvol zijn. Bij eerdere gezondheidscrises voltrokken zich dezelfde patronen. Bij de hiv/aids-epidemie zorgden rijke landen vanaf het begin voor zichzelf en hadden armere landen het nakijken. Het duurde jaren voor behandelingen betaalbaar werden voor ontwikkelingslanden, mede door onwrikbare regels.

Lees ook: Wat de coronavaccins ons leren over de markt voor geneesmiddelen

De kans om op voorhand iets te doen tegen vaccinongelijkheid, door bijvoorbeeld het delen van kennis en patenten als voorwaarde voor overheidssteun aan bedrijven te stellen, hebben de Europese Commissie en de Amerikaanse regering niet aangegrepen – ondanks waarschuwingen na eerdere epidemieën om daar bij nieuwe gezondheidscrisis beter op te letten. In de huidige contracten met de vaccinfabrikanten, voor zover die openbaar zijn, liggen de rechten volledig bij de fabrikanten. Mogelijk was dit uit vrees dat de farmaceuten anders weg zouden lopen van de onderhandelingstafel.De kwestie lijkt met elke coronadode heftiger te resoneren. Vrijdag werd er bij de WTO in Genève opnieuw over het voorstel gepraat. In een hoofdredactioneel commentaar gaf het gezaghebbende wetenschappelijk tijdschrift Nature eind maart het eenvoudigste argument vóór opschorting: „Patenten waren nooit bedoeld voor gebruik tijdens internationale noodsituaties, zoals oorlogen en pandemieën. Een patent beloont een investeerder door zijn uitvinding te beschermen tegen oneerlijke concurrentie, gedurende een bepaalde tijd. Een pandemie is geen competitie tussen bedrijven, maar een race tussen de mensheid en het virus.”
Coronacrisis India Vaccinatiecentra Mumbai dicht om tekort
De vaccinatiecentra in Mumbai, de grootste stad van India, zijn vrijdag voor drie dagen gesloten wegens een tekort aan vaccins. Dat melden de autoriteiten. India meldde vrijdag ruim 386.000 nieuwe coronagevallen, waarmee het aantal dagelijkse nieuwe besmettingen onverminderd hoog blijft. Volgens medisch experts is het werkelijke aantal mensen dat lijdt of heeft geleden aan Covid-19 in India vijf tot tien maal zo hoog als de officiële cijfers laten zien.De gezondheidscrisis in het Aziatische land wordt versterkt door een groot tekort aan medische apparatuur. Wereldwijd hebben landen hulp aangeboden; vrijdag zouden de eerste zuurstofmaskers vanuit de Verenigde Staten zijn aangekomen in de hoofdstad Delhi.

Een versie van
dit artikel
verscheen ook in

NRC Handelsblad
van 1 mei 2021

Een versie van
dit artikel
verscheen ook in

NRC in de ochtend
van 1 mei 2021

Written by 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *