De hang naar neutraliteit gijzelt Europa




Voor het oog van de camera gingen de handschoenen uit: de aanvaring tussen de Chinese en Amerikaanse ministers van Buitenlandse Zaken in Alaska was memorabel. Hier zagen we de hardhandige verwijdering tussen Oost en West en misschien wel de openingszetten in een nieuwe Koude Oorlog. Met alle verspilling die daarbij hoort. Niet zozeer de Amerikaanse opvatting over de mensenrechten zal ons bijblijven, maar het antwoord van de Chinese minister Wang Yi: „De Verenigde Staten kan ons niet meer vanuit een positie van macht toespreken.” Om eraan toe te voegen: de „slachting” van de eigen zwarte bevolking maakt de bemoeienis met andere landen ongeloofwaardig. We kennen het refrein van de ‘niet-inmenging’ – dat is immers het argument waarmee autocratische regimes hun onderdrukking rechtvaardigen. De situatie is nu anders: achter die onbeperkte soevereiniteit staat een economische macht zonder weerga. De Chinese economie kan in 2050 wel twee keer zo groot zijn als de Amerikaanse economie. In zijn memoires spreekt Barack Obama over het „strategische geduld” van China. De opbouw van een economische en militaire macht maakt geopolitiek conflict zeer onwenselijk. De langetermijnvisie van Xi Jinping en zijn voorgangers is duidelijk: de ‘vreedzame opkomst’ van China heeft voorrang – zolang het maar niet over Taiwan of Hongkong gaat.Inmiddels lijkt dat geduld op zijn einde te lopen. Obama schrijft dat onder de oppervlakte de spanningen al tijdens zijn presidentschap opliepen. De opkomst van China noemt hij terecht een indrukwekkende humanitaire prestatie. Daardoor zijn zo’n 300 miljoen mensen uit de armoede bevrijd. Obama wijst er tegelijk op hoezeer China handelsrelaties manipuleert in eigen voordeel. Van wederkerigheid is geen sprake. De politieke druk op andere landen neemt toe.Door die machtsontplooiing zal de westerse politiek van coöperatie overhellen naar concurrentie en steeds vaker conflict opleveren. Europese politici kunnen zich daaraan niet onttrekken. De tijd dat de Vlaamse overheid serieus overwoog om een deel van de energiedistributie te verkopen aan een Chinees bedrijf ligt achter ons. De naïviteit over handelsrelaties is met de dag een pijnlijker misverstand. Hetzelfde geldt voor de mensenrechten. Het valt te prijzen dat een Kamerlid als Sjoerd Sjoerdsma (D66) de onderdrukking van de Oeigoeren aanhangig maakt. Dat hij nu op een zwarte lijst van China staat, is een vorm van intimidatie: het is zoiets als een enorme sticker op de voordeur van ons parlement. Wat meer ophef over deze stap zou niet misstaan, maar velen schrikken terug voor de prijs van conflict. Recent onderzoek in elf landen laat opnieuw zien hoezeer in Europa een verlangen naar neutraliteit leeft nu de spanningen tussen Amerika en China oplopen. Zo’n 60 procent van de ondervraagden kiest voor die optie. Deze hang naar afzijdigheid had zeker met Trump te maken, die door veel mensen als een even grote bedreiging werd gezien.Ik zag een videogesprek met de ‘minister’ van Buitenlandse Zaken van de Europese Unie, Josep Borrell, over dit onderzoek. Hij belichaamt de aarzelende opstelling van Brussel. Borrell verloor zich in een semantische discussie over ‘autonomie’ of ‘soevereiniteit’ als leidend idee voor de relatie met Amerika, waar een helder pleidooi over China op zijn plaats was geweest.Toch neemt het besef van eigen kwetsbaarheid toe en daarmee de wil om de aandrang uit het Oosten te weerstaan. Daar komt natuurlijk de echte aantasting van autonomie vandaan. De recente sancties van de Europese Unie – de eerste sinds 1989 – tonen een kentering. Gezien de opstelling van landen als Hongarije en Italië – die juist een groeiende afhankelijkheid van China omarmen – zal het moeilijk genoeg zijn om voorbij de eigen verdeeldheid te reiken. China wil een neutrale opstelling van Europa los van Amerika: die past in hun gedroomde wereldorde. Tegenover de verleiding van afzijdigheid staat de belangengemeenschap van democratieën: conflict is onontkoombaar wanneer het om mensenrechten of territoriale claims gaat. Dan gaat neutraliteit niet helpen. De ervaring leert dat onderdrukking uiteindelijk niet stopt bij de eigen grens.Minister Wang Yi markeerde in Alaska een machtswisseling: „Wanneer we kijken naar de omvang van de bevolking dan vertegenwoordigt de westerse wereld niet de globale publieke opinie.” En: „De regels die een klein aantal mensen uitvaardigt kunnen niet de grondslag zijn van een internationale orde.” Dat klinkt redelijk, China heeft de getallen aan zijn kant, maar mocht de demografie het van de democratie winnen, dan leven we in een andere wereld.
Paul Scheffer schreef onder meer Het land van aankomst en De vorm van vrijheid.

Een versie van
dit artikel
verscheen ook in

nrc.next
van 26 maart 2021

Written by 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *