De rechtbank als theater – NRC




Wat voor gevoelens krijg u bij het zien van een gerechtsgebouw? Meestal zijn het tamelijk saaie kantoorgebouwen die weinig emotie oproepen. Soms hangt er evenwel een benauwde sfeer omheen, zoals bij de bunker in Amsterdam-Osdorp, de zwaarbeveiligde rechtbank waar het Marengo-proces plaatsvindt. Toch zijn dit de paleizen van justitie waar het hart van de rechtsstaat zou moeten kloppen. Rechtbanken zouden een lieu de mémoire in de ontwikkeling van onze democratie en rechtsstaat moeten zijn. Maar op een enkele uitzondering na, komen rechtbanken weinig in beeld.Dat is in Amerika anders. „Deze rechtbank is geen aangename plaats voor ons”, legde Courteney Ross afgelopen dinsdag uit aan journalisten in Minneapolis. Ze stond voor de rechtbank waar ze net een emotionele verklaring had afgelegd over haar relatie met George Floyd. „Zovelen van ons hebben negatieve ervaringen gehad met de regering, we hebben hier zoveel slechte ervaringen opgedaan.” Maar dat was juist de reden dat ze er nu stond, op de drempel voor de rechtbank. „Het is eindelijk tijd dat we duidelijk maken waar het hier om hoort te gaan, in dit gebouw. Dit gebouw hoort te gaan over recht en gerechtigheid.” Daarom stond Ross daar te wachten op de uitspraak van de rechter, met om haar heen vele andere lotgenoten, vrouwen van doodgeschoten zwarte mannen, sympathisanten, activisten en journalisten. De Amerikaanse vereniging van kinderartsen had zelfs al aangegeven dat het proces voor de ontwikkeling van toekomstige generaties zwarte kinderen van groot belang zou zijn.Een beladen termDe rechtbank was een theater geworden, en het proces tegen Floyd (de Afro-Amerikaanse man die op 25 mei 2020 door de politie werd gedood) een politiek en sociaal proces. Misschien schrikken sommige lezers bij het gebruik van deze term: politiek proces. Dat is immers een beladen begrip. Het neemt ons mee terug naar de zuiveringen onder de Sovjet-dictator Jozef Stalin, en de showprocessen die hij voerde om zijn tegenstanders monddood (en echt dood) te maken. Het herinnert ons aan de schijnprocessen van de afschuwelijke nazirechter Roland Freisler, die eveneens meestal met de doodstraf eindigden. Maar die totalitaire invulling van politieke processen is niet de enige.Er is ook nog een andere betekenis: dat zijn politieke processen die vanwege hun uitkomst juist een positieve bijdrage leveren aan de ontwikkeling van democratische samenlevingen. De Afrikaanse jurist Awol Kassim Allo schreef in 2010 een prachtig artikel over de betekenis van ‘show’ in ‘show trials’. Afkomstig uit Ethiopië betoogde hij toen en sindsdien dat het er bij politieke processen om gaat wat voor show zich afspeelt. Is het een schijnvertoning, een drama van staat, of wordt de rechtbank een theater waar zich een narratief van recht en gerechtigheid afspeelt? Dan is het juist goed als iedereen het ziet. Dat het een theater wordt. Vanuit de Afrikaanse context onderstreept hij dat sociale aspect, het zichtbare en theatrale: de gemeenschap moet delen in het recht dat wordt uitgesproken.In het Westen kennen we natuurlijk wel degelijk dit soort politieke processen: tegen Socrates, Jezus van Nazareth, Jeanne d’Arc, Galileo. Dat zijn historische memento’s geworden die keerpunten in de geschiedenis markeren. En ook in de meer recente geschiedenis komen we ze tegen. Denk aan de processen in de Verenigde Staten tegen Julius en Ethel Rosenberg, de Boston Five of de Chicago Seven. Die raakten aan de kern van actuele politieke frontlijnen (de Koude Oorlog, Vietnam) en deden daar een uitspraak over. Dat dramatische karakter hangt natuurlijk ook samen met de juryrechtspraak. Een militair aanklager betrokken bij de Guantanamo Bay-processen vertelde me ooit dat ze acteerlessen moesten volgen, om voor rechter en jury een betere figuur te slaan.Een drama van gemaaktToch slaan dit soort ‘Amerikaanse toestanden’ van media-spektakel en publieke beïnvloeding ook wel over naar Nederland. Denk aan de strafzaak tegen Geert Wilders voor groepsbelediging, of aan het proces tegen de ‘Blokkeerfriezen’. Ook hier probeerden betrokkenen er een drama van te maken. Het punt is niet dat dat niet mag of kan (want het gebeurt toch wel, en in toenemende mate). De vraag is vooral welk theater het dient. Gaat het puur om eigenbelang, of wordt er echt gestreefd naar het opvoeren van een drama van recht en gerechtigheid?Politieke processen zijn dus niet per definitie een slechte zaak. Soms produceren ze daadwerkelijk een catharsis, en breken ze door politieke en maatschappelijke barrières heen. De historicus (en activist) Mary Frances Berry publiceerde in 2018 een invloedrijk boek: History Teaches Us to Resist. Daarin geeft ze een overzicht van de manier waarop protestbewegingen in Amerika te werk gingen. Protesteren en marcheren is cruciaal, maar een rechtszaak kan volgens haar pas echt het tij keren.Toen in Minneapolis het „schuldig” weerklonk, was Ross in tranen. „We hadden dit nodig.” President Biden zag het als een historische breuk, een „nieuw begin”. Een jonge toeschouwer vatte de impact van de uitspraak het best samen: „Nu is deze rechtbank ook voor ons een symbool van recht.”
Beatrice de Graaf is hoogleraar geschiedenis van de internationale betrekkingen in Utrecht.

Written by 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *