De schakende Turk – NRC




Napoleon Bonaparte mocht graag een potje schaken, maar was er niet bijzonder goed in. Tenminste, als we de schaarse ooggetuigenverslagen over zijn spel mogen geloven. Van de keizer zijn slechts vier genoteerde partijen overgeleverd die ons iets zouden kunnen zeggen over zijn stijl, hoewel bij geen van allen zeker is of ze ook écht zo gespeeld zijn. In 1845 publiceerde het Franse schaaktijdschrift La Palmède een partij die Napoleon speelde op 20 maart 1804 – hij was toen nog Eerste Consul – tegen Claire de Rémusat, een paleisdame van zijn vrouw Joséphine. Ze stond bekend als een goede schaker, maar kon haar aandacht er maar moeilijk bijhouden. De hertog van Enghien, die een aanslag op Napoleon zou hebben beraamd, was ontvoerd uit het buitenland en zou die dag aankomen in Parijs. Hem wachtte een schijnproces en de doodstraf. De handen van madame de Rémusat trilden van de stress over deze uitzonderlijke situatie.Napoleon opende met zijn paard b1-c3, en ontwikkelde de stelling door ook met zijn andere paard in de aanval te gaan. Een ongebruikelijke opening, die wel succes had, want madame de Rémusat stond al na zeven zetten voor het eerst schaak. Terwijl Napoleon – heel hinderlijk – zachtjes strofes poëzie prevelde, ging zijn tegenstander noodgedwongen met haar koning aan de wandel. Na veertien zetten was het gepiept en stond ze schaakmat. De analist van La Palmède noteerde fijntjes dat de partijen van Napoleon altijd „heel levendig waren”, maar daarom „vaak ook maar kort duurden”.De beroemdste match van Napoleon vond plaats in 1809, toen hij in paleis Schönbrunn in Wenen de degens kruiste met een schaakmachine die ‘de Turk’ werd genoemd. Op een kast gevuld met allerlei raderwerk bevond zich een schaakbord. Aan de kast zat een pop vast die eruit zag als een ‘Turk’, met tulband en al. De linkerarm van die pop deed de zetten. Wat niemand wist, was dat achter alle radertjes een ruimte in de kast zat waarin een klein persoon kon kruipen om de machine te bedienen. Ook Napoleon had geen idee dat hij het eigenlijk opnam tegen grootmeester Johann Allgaier. Het was normaal dat de tegenstander speelde op een bord op een tafel verderop, terwijl een assistent de zetten repliceerde op het bord van de machine, maar daarvan wilde de keizer niks weten. Hij stapte over het koord dat ‘de Turk’ van het publiek scheidde en speelde op het bord van de machine zelf – en verloor kansloos. Napoleon kreeg twee revanchepartijen, waarbij hij eerst trachtte de machine te ontregelen met een magneet en daarna door continu dezelfde onreglementaire zet te doen. Dat was ‘de Turk’ op een gegeven moment zo zat dat hij alle stukken van het bord veegde. Hierna liet Napoleon de pop blinddoeken, maar ook de derde partij ging grandioos verloren. De keizer veegde alle stukken woedend van het bord, riep „bagatelle!” (whatever!) en stormde woedend de zaal uit.

Een versie van
dit artikel
verscheen ook in

NRC in de ochtend
van 31 mei 2021

Written by 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *