Een land met wankelende leiders op de rand van de onregeerbaarheid

Een land met wankelende leiders op de rand van de onregeerbaarheid

[ad_1]


Den Haag is vergeven van mensen met ‘reputatiemanager’ op hun visitekaartje – maar de vraag is even of die deskundigheid veel uithaalt nu in één week zoveel Haagse hoofdrolspelers in het nauw zijn gebracht.Het begon ermee dat de politieke vader van Mark Rutte, Gerrit Zalm (VVD), de langstzittende minister van Financiën ooit én informateur van Rutte III, maandag door het Openbaar Ministerie werd aangemerkt als verdachte in een onderzoek naar falend toezicht op witwassen bij ABN Amro.De staatsbank die hij na de financiële crisis tot in 2017 overeind hield, trof een schikking van 480 miljoen euro. Ook voormalig ABN-bestuurder Joop Wijn (CDA), oud-staatssecretaris van Financiën, is verdachte.Toen was het maandag. RTL Nieuws zette woensdag meer politieke reputaties onder druk met scoops over discussies in de ministerraad inzake de Toeslagenaffaire. In één geval zou het kabinet in 2019 in gezamenlijkheid hebben besloten om politieke redenen af te zien van het volledig informeren van de Kamer. In een ander geval, eerder op deze pagina beschreven, werd door CDA-minister Wopke Hoekstra in 2019 meegepraat om kritische Kamerleden zoals Pieter Omtzigt (CDA) te temperen c.q. ‘sensibiliseren’.Het riep nieuwe vragen op over de geloofwaardigheid van Rutte, over de relatie van CDA-voorman Hoekstra met Omtzigt, en over het leiderschap dat Sigrid Kaag (D66) de laatste jaren in de ministerraad toonde. En dat tijdens een kabinetsformatie die draait om een nieuwe bestuursstijl.Insiders wisten bovendien dat het kabinetsbesluit van vrijdag om alle notulen over ‘Toeslagen’ vrij te geven meer reputaties kan schaden. Zo is bekend dat minister van Sociale Zaken Wouter Koolmees (D66) eerder in het kabinet stevig uithaalde naar Omtzigt.Het illustreert allemaal dat de Toeslagenaffaire nog altijd niet volledig verwerkt is. Zo hoorde je in de PvdA, een gehoopte coalitiepartner voor diverse partijen, vrijwel meteen na de RTL-berichtgeving: Lodewijk Asscher is voor minder opgestapt. En dus raakte de landspolitiek deze week alweer op drift, de tweede keer sinds de verkiezingen vorige maand. Den Haag als ongeregisseerd bestuurscentrum in crisistijd.Politici met macht maar geen gezag. Partijen met aanzien maar geen interne verbondenheid. Een land met geld maar geen regering.Niet overal overheerste de wankelmoedigheid. Oppositiepolitici als Geert Wilders (PVV) en Lilian Marijnissen (SP) lieten met aanhoudende verzoeken om openheid en transparantie zien dat hun politieke intuïtie uitstekend is. Je zou bijna vergeten dat ze allebei hebben verloren bij de laatste verkiezingen – en bovendien niet bekendstaan om openheid en transparantie over de eigen fractievergaderingen.Maar ze maken, met Farid Azarkan (Denk), vaardig gebruik van de ruimte die het centrum laat vallen. De VVD, de grootste partij, heeft normaal de beste papieren om een opening in de formatie te forceren. Maar sinds het nachtelijke debat van begin deze maand moet Rutte aan zijn eigen geloofwaardigheid werken en opereert hij alleen achter de schermen, waarbij hij „werkelijk álles doet om het Wopke naar de zin te maken”, zei een betrokkene bij de formatie.Maar Hoekstra beweegt tot nu toe amper. Ook laat hij in zijn partij vallen dat hij nooit uit was op deze rol onder deze omstandigheden. Interim-CDA-voorzitter Marnix van Rij probeert met minister Ank Bijleveld (Defensie) in gesprek te blijven met Omtzigt, maar van vorderingen blijkt weinig. Waar ook Omtzigt-aanhangers in de partijtop vinden dat het CDA zich niet hoort te mengen in het personeelsbeleid van de VVD, benadrukt Omtzigt volgens mensen in zijn omgeving dat regeren onder Rutte ongewenst is. Twintig partijafdelingen steunden hem vrijdag in een brief. „Mark Rutte is de verpersoonlijking van de neergang van democratische waarden”, schreven ze. Niet bepaald een klassieke CDA-toon.De andere partijen denken: het is contraproductief als we het CDA onder druk zetten. Gouvernementele christen-democraten vragen geduld. Principiële CDA’ers hopen op oppositie. En hierdoorheen sluimert een discussie over de monistische bestuurscultuur die het CDA decennia geleden zelf initieerde – en waar Omtzigt vanaf wil. Een cultuur waarover ze in de partij vertellen dat ook de vorige Tweede Kamerfractie er nog gretig aan deelnam. CDA-Kamerleden die meelazen met concept-kabinetsbrieven, die vroegen om vermelding van hun moties daarin, en om publicitaire redenen afspraken maakten over het publicatiemoment – het was staande praktijk. Bij die praktijk, hoorde je in kabinetskringen, paste ook de gewoonte dat partijen elkaar in de ministerraad aanspraken op het ‘sensibiliseren’ van kritische coalitie-Kamerleden. En de RTL-scoop over het gezamenlijke kabinetsbesluit tot het onvolledig informeren van de Kamer, liet ook zien dat de vermeende Rutte-doctrine – ik was op deze pagina eerder al sceptisch – ten onrechte aan alleen Rutte gelinkt is. De cultuur van monisme en vertrouwelijkheid van ambtelijke adviezen is decennia-oud en breed gedragen, Rutte heeft haar wel geperfectioneerd, maar in samenspraak met zijn coalities: alle premiers en coalitiepartijen sinds de jaren zeventig deden eraan mee. Wat dit betreft had Rutte, bij alle ongemakken die ze deze week veroorzaakte, vermoedelijk nog het meeste voordeel van de RTL-berichtgeving. Ook was het de zoveelste illustratie dat informateur Herman Tjeenk Willink zaken scherp doorziet. Bij zijn aantreden op 7 april noemde hij het al „overdreven” dat Rutte de enige zou zijn die huidige bestuursstijl draagt. „Het is een ontwikkeling van vele jaren, ik herinner eraan dat iedere maandag de fractievoorzitters bij elkaar kwamen om de bestuursstijl van vandaag te bestendigen.” Maar denk niet dat Rutte hiermee uit de zorgen is. Zijn geloofwaardigheid wordt ondermijnd door een reeks incidenten over informatievoorziening aan de Kamer, en de reacties deze week onderstreepten hoe kwetsbaar hij nu is: elk incident creëert dezelfde dynamiek van Kamervragen, spoeddebat en moties van wantrouwen.Zo weten we nu al dat het volgende week weer drama wordt: maandag openbaarmaking kabinetsnotulen, donderdag Kamerdebat erover. Het zal de formatie stilzetten. Een coalitiebron zei deze week grimlachend: en na het debat moeten we weer een paar weken wonden likken.Intussen dient het voorland van onregeerbaarheid zich steeds omineuzer aan. Een meerderheidskabinet zonder de VVD is praktisch onmogelijk. Een meerderheidskabinet met de VVD heeft alleen kans als ook CDA en D66 erin zitten, waarbij je hoort dat GroenLinks op dit moment de beste kans als vierde partner zou maken. Maar in de VVD beamen ze ook dat het moeilijk manoeuvreren is zolang onduidelijk is of het CDA wil meedoen. In het CDA geven ze toe dat de partij geen duidelijkheid kan bieden (maar niet met GroenLinks wil). In D66 zeggen ze: we weten het even niet.Het zijn omstandigheden die partijleiders en/of partijprominenten vergen die risico’s aankunnen, maar juist nu zijn die beperkt beschikbaar. Dus zie je vooral ongemak, onmacht en wankelmoedigheid in potentiële regeringspartijen. Terwijl de Kamer tegelijk overbevolkt is met zelfverzekerde oppositiepartijen zonder veel geloof in matigheid.Het heeft alles van een overgangsperiode. Een aankondiging van een nieuwe politieke cultuur en een nieuwe generatie politiek leiders. Een omslag die zich aankondigt en als een schok zal komen – al weet niemand nog wanneer het moment daar zal zijn.

Nieuwsbrief
NRC De Haagse Stemming

Volg de formatie op de voet en word zelf een Haagse ingewijde

Een versie van
dit artikel
verscheen ook in

NRC Handelsblad
van 24 april 2021

Een versie van
dit artikel
verscheen ook in

NRC in de ochtend
van 24 april 2021

[ad_2]

admin

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *