Geloof in testsamenleving vertoont scheurtjes: ‘Het versterkt maatschappelijke tegenstellingen




Het Rotterdams Philharmonisch Orkest moest maandagavond nog beginnen met het spelen van Beethoven en Debussy toen directeur George Wiegel het woord nam. Hij bedankte de 450 aanwezigen voor hun komst en vooral: voor de moeite om zich te laten testen op het coronavirus. Voor het eerst in maanden kon het orkest daardoor live voor een publiek spelen. Toch sprak Wiegel ook direct zijn twijfel uit: op deze manier hoefde het voor hem geen tweede keer.Een paar dagen later verklaart Wiegel zich telefonisch nader: „Ons publiek komt hier zeer regelmatig. Moeten zij dan elke keer zo’n test regelen ergens in een teststraat en daar alles omheen plannen? Het legt een enorme claim op je om je helemaal naar dat regime te voegen.” Zoals het voor een orkest óók ingewikkeld is. Als werkgever mag Wiegel zijn werknemers niet verplichten zich te laten testen – in het najaar speelden ze ongetest voor een klein publiek. Nu was er één muzikant die zich om ethische redenen niet wilde laten testen en daarom maandag niet meespeelde. „Maar stel dat de helft wil zich niet laten testen, wat dan?”Het concert van het Philharmonisch was een van de drie testconcerten die de Rotterdamse Doelen deze week organiseerde als onderdeel van de ‘Field Labs’. „Fantastisch”, noemt Doelen-directeur Janneke Staarink het dat er eindelijk weer live muziek gespeeld werd in haar zaal. „We hebben ons een hoedje gestreamd de afgelopen maanden. Maar live, met applaus, vóel je de zaal, er was zoveel energie in het publiek.” Toch deelt ze Wiegels twijfels: „Op deze manier, vanwege de anderhalvemeterregel met slechts 450 toeschouwers, is voor het ons niet duurzaam. Nog los van de vraag of je het als samenleving echt moet wíllen om toegang afhankelijk te maken van het delen van je medische gegevens.”Ontbrekend enthousiasmeDe bedenkingen die bij organisatoren van testevenementen na afloop blijven hangen zijn niet de enige scheurtjes die de afgelopen weken ontstonden in het geloof dat de ‘testsamenleving’ Nederland op korte termijn kan verlossen van de lockdown. Politiek neemt de twijfel toe, vooral vanwege de kosten (circa één miljard euro) die de overheid de komende maanden maakt.

Lees ook: Ziekenhuizen en verzekeraars: ‘925 miljoen voor testevenementen zinloos’

Eenduidig maatschappelijk enthousiasme lijkt te ontbreken: een testdag in de Efteling dit weekend werd afgelast bij gebrek aan animo. De Duitse stad Tübingen staakte donderdag een experiment waarmee inwoners met negatieve tests weer vrijwel alles mochten doen: er waren toch te veel besmettingen. Filosofen zien bovendien ethische bezwaren: dringt de liberale staat niet té ver door in de persoonlijke levenssfeer, en is het wel rechtvaardig om negatief geteste mensen meer rechten te geven dan mensen die niet getest zijn?Gemak wint het van de inbreuk op de persoonlijke levenssfeerTerwijl het idee van de testsamenleving zo simpel leek en het perspectief zo verleidelijk. Door mensen vooraf te testen op het coronavirus zou het maatschappelijk leven weer opgepakt kunnen worden voordat de hele samenleving gevaccineerd is. Uitzichtloze lockdowns zouden daarmee versoepeld kunnen worden, het leven weer grotendeels opgepakt.Ongeduldige Tweede KamerEen ongeduldige Tweede Kamer maande minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) vanaf het najaar steeds nadrukkelijker om werk te maken van de testsamenleving. Toen er te weinig tests waren, spoorde het parlement De Jonge aan om véél sneltests in te slaan, zonder al te veel acht te slaan op de kosten. GroenLinks en de PvdA presenteerden plannen voor een testsamenleving, D66 pleitte in de verkiezingscampagne herhaaldelijk voor testbewijzen die negatief geteste mensen meer toegang tot het openbare leven moesten geven. Eind februari nog nam de Kamer een motie van de SP aan om bij de plannen voor het heropenen van de samenleving „het principe van de testsamenleving serieus mee te nemen”.Dat is gebeurd: vanaf stap 2, die op 11 mei zou moeten ingaan, kunnen voor evenementen en locaties toegangstesten verplicht worden. Maar nu het zover is twijfelt de Kamer. Met de SP-motie in de hand vroeg SGP-Kamerlid Chris Stoffer anderhalve week geleden aan SP-leider Lilian Marijnissen wat er eigenlijk veranderd was. Want nu was Marijnissen fel over de aangekondigde test experimenten. Ze verwoordde een breed levend sentiment in de Kamer: dat de honderden miljoenen euro’s die de komende maanden in toegangstesten gestoken worden eigenlijk weggegooid geld zijn, nu het einde van de maatregelen sowieso lonkt door massale vaccinaties.Het kabinet wil daar niet op wachten. Komende week debatteert de Tweede Kamer over een tijdelijke wet die het kabinet een juridische grondslag zou geven om testbewijzen verplicht te stellen bij onder meer sportwedstrijden, theatervoorstellingen en in de horeca. Hoe en waar toegangstesten precies verplicht worden, besluit het kabinet pas later, zegt een woordvoerder van De Jonge. De wet moet tijdelijk zijn, het testen ook: volgens het stappenplan van het kabinet zouden ze vooral tussen half mei en eind juni ingezet worden. Met verlenging van de wet moet de Kamer elke drie maanden instemmen. Maar hoe tijdelijk is de testsamenleving daadwerkelijk? Volgens wetenschappers breekt een ‘tussenfase’ aan wanneer dankzij grootschalige vaccinaties de meeste vrijheidsbeperkende maatregelen opgeheven kunnen worden. In die fase ontwikkelt het coronavirus zich van een ontwrichtende, pandemische ziekte naar een endemisch virus waarmee de wereld leert leven. De ‘eindfase’ kan dit jaar al bereikt worden, maar dat kan ook nog jaren duren, zeiden experts begin dit jaar tegen NRC. En juist de tussenfase vraagt om een „permanent niveau van waakzaamheid” om nieuwe uitbraken, bijvoorbeeld van mutanten, op te sporen en in te dammen, zei de Leidse viroloog Eric Snijder. Teststraten zouden dan nog mogelijk jaren nodig blijven. In het dagelijks leven zouden (zelf)tests een bijna vanzelfsprekende rol kunnen spelen.BezinningJuist vanwege die mogelijk lange duur vraagt het idee van de testsamenleving nú om bezinning, zegt filosoof Marijn Sax, aan de Universiteit van Amsterdam gespecialiseerd in de ethiek van technologie. „We dreigen onszelf een nieuwe vorm van samenleven in te rommelen, zonder goed na te denken waar we eigenlijk mee bezig zijn. Het is tech–solutionisme: er is een app waarmee we aan de deur een testuitslag kunnen tonen, dus we doen het. Als de overheid een technologie eenmaal gebruikt, wordt die zelden nog teruggedraaid.” Gemak wint het dan van de inbreuk op de persoonlijke levenssfeer: het is meer de comfortabele surveillance van Brave New World dan de harde repressie van 1984. Volgens Josette Daemen, die in Leiden promoveert in de politieke filosofie, kun je je afvragen of testbewijzen niet „de grenzen van wat de liberale staat mag vragen van burgers om schade aan anderen te beperken overschrijden”.

Supporters tijdens de WK-kwalificatiewedstrijd tussen Nederland in Letland in de Johan Cruijff Arena op 27 maart.Foto Maurice van Steen

„De laatste grens was het binnentreden van het lichaam, maar zo’n test is best invasief.” Daarmee wordt volgens haar het schadebeginsel wel erg ver opgerekt, wat een precedent kan scheppen: „als we hiermee akkoord gaan, dan gaan we het mogelijk normaler vinden dat er echt iets met jouw lichaam mag gebeuren om schade aan anderen te voorkomen.” Hafez Ismaili M’hamdi, universitair docent in de medische ethiek in Rotterdam, snapt die logica, maar vindt de toegangstesten rechtvaardig zolang het om een korte, tijdelijke situatie gaat. „De grondslag onder de vrijheidsbeperkende maatregelen is nu dat je mogelijk besmettelijk bent en daarmee een gevaar vormt voor anderen. Als je kan aantonen niet besmettelijk te zijn, valt de onderliggende grondslag weg. Dan is het onrechtvaardig om mensen alsnog thuis te laten zitten en toegang tot bijvoorbeeld theaters te weigeren.” Bovendien, zegt hij: „Het alternatief is op dit moment niet alles open gooien zonder tests, maar alles gesloten houden omdat de ziekenhuizen nog vol liggen. Dat levert ook veel mentale en economische schade op.” Maar hoe rechtvaardig is het om delen van de maatschappij uit te sluiten omdat ze zich niet willen laten testen? De nieuwe wet gaat alleen over ‘niet-essentiële’ locaties als horeca, cultuur en sport, voor locaties waar je „op basis van het staatsrecht als burger toegang toe moet hebben worden geen testbewijzen gevraagd”, zegt een woordvoerder van De Jonge. Een ‘ethisch advies’ van de Gezondheidsraad stelde eerder als voorwaarde voor testbewijzen dat van dwang geen sprake mag zijn. Daemen: „Maar als veel locaties worden aangewezen of er zelf voor kiezen ontstaan er wel drang. Het wordt dan lastig om te weigeren. Er kan een tweedeling ontstaan tussen getesten en mensen die zich er niet prettig bij voelen. Dat versterkt maatschappelijke tegenstellingen die je rond corona sowieso al ziet ontstaan.” Sax: „Het is heel fundamenteel dat je als burger in een vrije samenleving ook kan deelnemen aan die samenleving.”Het zijn dilemma’s waarmee ook Doelen-directeur Staarink worstelt. „Het geeft een oncomfortabel gevoel om mensen op basis van medische gegevens wel of niet toegang te geven tot onze concerten. Ik denk bovendien dat de euforie die bezoekers deze week hadden omdat ze eindelijk weer mochten, snel verdwijnt als ze steeds weer naar de teststraat moeten. Maar misschien kan het straks handiger, met een test aan de deur, zonder gegevensopslag in een app en met een glas champagne tijdens het wachten op de uitslag.”Het risico, zegt orkestdirecteur Wiegel, „is dat je alleen de mensen overhoudt die er geen ethisch en moreel bezwaar tegen hebben om zich aan dit regime te onderwerpen”.

Nieuwsbrief
NRC De Haagse Stemming

Volg de formatie op de voet en word zelf een Haagse ingewijde

Written by 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *