Het dienaarschap is leiderschap geworden




Ergens kwam ik het woord ‘hoera’ tegen. Het was in een gedicht. Hoera, de dieren hadden de sloten van hun nachthokken opengebroken en ze struinden de stad in. Trompetterend en brullend. „The radicals sprung the locks that night, hurrah!” – en wij mensen bleven binnen. „Sunrise to sunrise and sunrise we kept indoors.”Het gedicht The Curfew, over binnen blijven, is van de Ierse dichter Stephen Sexton. Hij won er in 2016 de Britse National Poetry Competition mee. Terecht, want het is een rijk, poëtisch en toch helder gedicht over ontsnapte dieren, gestorven mijnwerkers en herinneringen aan een grootvader die God ziet als het plateau van waaraf je de consequenties van je leven overpeinst. Maar over God later. Nu eerst hoera.Hoera is namelijk het woord dat ik zocht voor deze feestelijke Koningsdag. Al ligt hoera niet erg voor de hand, omdat uit het jaarlijkse Koningsdagonderzoek van EenVandaag zojuist is gebleken dat het vertrouwen in de koning op een weinig feestelijk dieptepunt is beland. Een verlies aan vertrouwen dat best begrijpelijk is, na alle gedoe over ’s konings reis naar Griekenland tijdens de lockdown, gedoe over een zeiljacht, over de drijfjacht, en over de onzichtbaarheid van de gekroonde hoofden tijdens corona.Bovendien neemt niet alleen het vertrouwen in de man af, maar ook het geloof in het instituut. Monarchie is niet meer van deze tijd, zeggen de critici, en dat zeggen ze al een tijdje. Tien jaar geleden zei de NOS het ter gelegenheid van het zoveelste monarchiedebat. „Een stijgend aantal mensen (45 procent) vindt de erfelijke troonopvolging niet meer van deze tijd.” En daarmee zou de zaak afgedaan kunnen zijn, geen ‘hoera!’ meer maar ‘boe!’ – als we tenminste wisten wat onze tijd is, als we er greep op hadden en er een antwoord op konden formuleren.Maar het probleem van onze tijd is dat niet alleen het vertrouwen in vorst en monarchie afneemt: tegelijk daalt het vertrouwen in de minister-president, in het kabinet en in de gemeentes. Ironisch genoeg zag ik zelfs twijfels aan de betrouwbaarheid van het opiniepanel dat zich had uitgesproken over de koning: want wie vertegenwoordigen die 28.000 panelleden nu helemaal? Kortom, wie heeft eigenlijk autoriteit en welke autoriteit is in een democratie aanvaardbaar?In andere landen werd de monarchie ooit afgeschaft om de autoriteit los te maken van de persoon van de koning en haar te verlenen aan functionarissen in dienst van het volk. De filosoof Claude Lefort werd beroemd met zijn uitspraak dat de revoluties de plaats van de macht als leeg beschouwden. „Geen enkele macht is aan een lichaam verbonden. De macht verschijnt als een lege plaats en zij die haar uitoefenen, verschijnen als eenvoudige stervelingen die haar slechts tijdelijk bezetten.”Dienstbaarheid, behartiging van het algemeen belang, respect voor iedere minderheid: zo was het bedacht. Maar de Franse en Amerikaanse republieken werden monarchistischer, de parlementaire democratie is intussen een gevecht om de macht, democratisch respect voor minderheden neemt wereldwijd af, het dienaarschap is leiderschap geworden. In de monarchie Nederland is de macht van de koning aan stervelingen gegeven, zijn rol bij de formatie is verdwenen, en we zien hoe dat uitpakt. How is it working for you? zou Dr. Phil zeggen.Het verlies aan dienstbaarheid is zelfs merkbaar bij de gemeentes. DagbladDe Stentor schrijft zojuist over onderzoek in Oost-Nederland. „Bij veel mensen leeft het gevoel dat de gemeente er niet meer voor hen is, ‘steeds verder afdrijft van haar burgers’ en vooral druk is op de been te blijven. Het voelt alsof de gemeente niet meer dienstverlenend naar de burgers is maar dat men het andersom verwacht.”Van al dit democratische gebrek aan dienstbaarheid is de persoon van de koning symbool met zijn jachtplezier in crisistijd. Toch heeft het instituut van de monarchie aan dienstbaarheid niets ingeboet. Je zou zelfs kunnen zeggen dat juist in de monarchie de plaats van de macht leeg is: de persoon van de koning doet er niet toe, zijn verjaardag doet er niet toe, wat we vieren is een lege plek. Niet het particuliere, het tijdelijke, niet Hoekstra of Wilders of Klaver of hoe ze ook allemaal maar tijdelijk mogen heten, maar iets algemeens. God is het plateau waarvandaan we de consequenties van ons leven gadeslaan, zegt de grootvader van Stephen Sexton. En het liefst zou ik het gedicht integraal citeren met al die losgebroken dieren die in de fonteinen springen, maar ik beperk me vandaag tot dit plateau. O, plateau, zoals Sexton zegt, o plateau, wij vieren een lege plek van waaraf we het algemeen belang kunnen onderzoeken en het respect voor elke minderheid. Hoera!

Nieuwsbrief
NRC De Haagse Stemming

Volg de formatie op de voet en word zelf een Haagse ingewijde

Een versie van
dit artikel
verscheen ook in

NRC Handelsblad
van 27 april 2021

Een versie van
dit artikel
verscheen ook in

NRC in de ochtend
van 27 april 2021

Written by 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *