Het hele land zit intussen overspannen op de bank




Pieter Omtzigt mag dan thuiszitten, zijn ideeën doen de ronde. Hij beschrijft in zijn boek een bestuursstijl waarin het schipperen overheerst: „We proberen de volgende golf te voorspellen, zodat we zó́ kunnen sturen dat de boot net geen water maakt. De boot blijft drijven, maar ondertussen […] verliezen we onze bestemming uit het zicht. Sterker nog: er zijn genoeg terreinen waarop we eigenlijk al heel lang geen bestemming meer hebben.”Zijn kritiek is duidelijk. Toch gaat verandering nog ingewikkeld worden, want de hang naar het dempen van tegenstellingen zit diep. En de geschiedenis laat zien dat daarin een kracht schuilt. Toon me uw premier en ik zeg in welk land u woont. Laat even het rijtje Lubbers, Kok, Balkenende en Rutte bezinken. We zouden nog opkijken van een premier die het polderen echt vaarwel zegt.Natuurlijk kunnen maatschappelijke debatten meer tot het parlement doordringen, zeker in het politieke midden. Maar zijn die verschillen in het midden wel zo groot? Dat valt te bezien, want we zagen dat snel een nieuwe consensus ontstond over een sterkere rol van de overheid na corona. De terugkeer van de maakbaarheid werd van links tot rechts omarmd. Ook de keuze voor Mariëtte Hamer als nieuwe informateur laat zien dat de veranderzucht minder diep zit dan sommigen hopen. Zij is als voorzitter van de Sociaal-Economische Raad een vertegenwoordiger van het poldermodel, waarin werkgevers en werknemers hun belangen uitruilen. Die traditie van overleg stelt grenzen aan een open debat.Het blijft voorlopig onduidelijk waaruit een nieuwe bestuurscultuur bestaat. Het interview met Mark Rutte bij Nieuwsuur over zijn ‘radicale’ ideeën liet een premier zien die helemaal uit zijn comfortzone is geraakt. Hij wreef omstandig de vlek verder uit door zichzelf op te voeren als de belichaming van een oude bestuursstijl. Misschien niet zo verstandig, maar het echte probleem is dat zijn ideeën nogal onbestemd blijven.Zijn zelfkritiek grenst aan zelfverloochening. Het was ongeloofwaardig dat Rutte zo’n beetje alles waar mensen hem om waarderen – vooral het vermogen om tegenstellingen te overbruggen in een versplinterd politiek landschap – ineens afdeed als overdreven controledwang. Waarom zei hij zo weinig over het ambacht van de politiek in een land van minderheden? Er blijven verschillen tussen coalitie- en oppositiepartijen.Hetzelfde geldt voor de roep om meer openheid. Er is zeker meer ruimte. Tegelijk weten we dat een democratie niet kan functioneren zonder een zekere geheimhouding. De bescherming van het privédomein is wezenlijk in een rechtsstaat. Het is duidelijk dat een doorgeschoten jacht op fraude veel slachtoffers heeft gemaakt. Er zijn grenzen aan het wantrouwen jegens burgers.Er zijn ook grenzen aan het wantrouwen van burgers. In Het geheim van de laatste staat ontrafelt bestuurskundige Paul Frissen mooi de roep om transparantie: „We schrikken van een staat die op grote schaal in onze geheimen snuffelt, maar eisen volledige transparantie van machthebbers.” De betekenis van het beroepsgeheim of het biechtgeheim is duidelijk – minder duidelijk is dat politiek niet werkt zonder vertrouwelijkheid.Alles blijft bij het oude als we niet eerlijk onder ogen zien waarom de bestuurlijke cultuur zo diep is ingesleten. Met alle kritiek is de betekenis ervan onmiskenbaar. De meeste partijen hebben de waarde van het compromis verinnerlijkt. En er bestaat een verlangen naar rechtvaardige oplossingen. Daaruit komt het ingewikkelde toeslagenstelsel juist ook voort.Het staat buiten kijf dat het parlement een grotere rol moet spelen. Ik zou om te beginnen denken aan verruiming van de onderzoekscapaciteit. Nu hebben Kamerleden nauwelijks een eigen staf. Een uitbreiding van het aantal medewerkers maakt de tegenmacht weerbaarder. Zo kunnen meer initiatiefwetten tot stand komen waarmee de zichtbaarheid van het parlement toeneemt.De uiteindelijke toetssteen is of een andere omgang van regering en parlement gaat leiden tot een andere omgang van de overheid met burgers. Herman Tjeenk Willink wees er terecht op dat de geloofwaardigheid van het parlement is ondermijnd door onvoldoende zorg voor de uitvoering van wetten. Alle partijen waren het roerend met hem eens – hoezo groot debat?Ondertussen zit Omtzigt overspannen thuis. Hij heeft veel in beweging gebracht: zijn rust is hem zeer gegund. Maar het kan niet waar zijn dat zijn zwijgen de vorming van een nieuw kabinet doorkruist. Nu raakt het hele land overspannen terwijl we wachten op witte rook uit Enschede. Kunnen we onszelf en hem eraan herinneren dat we in een omvangrijke gezondheidscrisis zitten?
Paul Scheffer schreef onder meer Het land van aankomst en De vorm van vrijheid.

Nieuwsbrief
NRC De Haagse Stemming

Volg de formatie op de voet en word zelf een Haagse ingewijde

Een versie van
dit artikel
verscheen ook in

NRC in de ochtend
van 14 mei 2021

Written by 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *