‘Het systeem veroorzaakt schrijnende gevallen in het vreemdelingenrecht’




De twee zusjes Sofia (24) en Najoua (21) wonen zeventien jaar in Amsterdam. Ze gingen er naar school, maakten vrienden, voelen zich Amsterdammer. Nu moeten ze terug naar Marokko, als ongewenste vreemdelingen, omdat hun moeder nooit een verblijfsvergunning voor hen heeft aangevraagd.
Hoe kan dit? Dat vraagt ook advocaat Barbara Wegelin van Van der Woude De Graaf advocaten zich een aantal keer per jaar af, vaak bij zaken die nog schrijnender zijn dan deze. Sofia en Najoua stonden met hun verhaal in de krant. De meeste zaken komen nooit in de media.
Daarom geeft Barbara Wegelin met twee collega’s namens de vreemdelingenadvocatuur maandag de bundel Ongehoord: Onrecht in het Vreemdelingenrecht aan vier nieuwe Kamerleden die in een vorig leven advocaat waren. Én aan de Raad van State. Een zwartboek met casussen, bijeengebracht door leden van de Specialistenvereniging Migratierecht Advocaten en de Vereniging Asieladvocaten en Juristen Nederland.
De advocaten zien een parallel met de Toeslagenaffaire. Het gaat ze om het systeem dat de schrijnende gevallen veroorzaakt. Wegelin: „Om fraude met toeslagen te voorkomen, zijn de regels streng. Tot zover is er weinig mis. Maar als jouw situatie nét niet binnen die regels valt, is er geen enkele mogelijkheid om af te wijken. Dát is het probleem.”
Superstrenge regels
Die strakke situatie zonder mogelijkheid voor afwijking bestaat tegenwoordig ook in het vreemdelingenrecht, merken zij en haar collega’s. „De regels om in aanmerking te komen voor een verblijfsvergunning zijn superstreng. Dat willen we zo met z’n allen. Dat hoeft niet problematisch te zijn, zolang er een ontsnappingsroute is voor gevallen die nét niet binnen de regels vallen maar voor wie uitzetten heel onredelijk is. En de gevolgen heel groot zijn.”

Soms denk je: dit is niet eerlijk. Dit is té erg
Barbara Wegelin

Dat zien we, zegt Wegelin, aan de zaak van de zusjes Sofia en Najoua. En aan de zaak van Jacob, ook nu in het nieuws. Jacob vluchtte met zijn moeder een paar jaar geleden uit Syrië naar Nederland. Hij zit inmiddels op de havo en doet aan breakdance. De Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) vindt dat hij en zijn moeder naar Armenië moeten omdat zijn moeder een Armeens paspoort heeft. Haar voorouders komen er vandaan. Zij en Jacob woonden er nooit.
Een ontsnappingsroute voor het geval dat de gevolgen van strenge wetten evident oneerlijk uitpakken, wordt in het bestuursrecht het evenredigheidsbeginsel genoemd, zegt Wegelin. Een overheidsmaatregel moet in verhouding staan met het beoogde doel en mag een burger niet onevenredig schaden. De uitvoerders van de wet, moeten zich vrij voelen om zélf te zeggen: dit past niet helemaal precies binnen de wet maar we beslissen toch anders. Want dat vinden we redelijk. „Ze moeten ruimte hebben, en voelen, dat ze rotsituaties zo kunnen oplossen”, zegt Wegelin. „En die ruimte voelen of hebben IND’ers nu niet.”
Dit speelt niet alleen voor IND-medewerkers, Wegelin denkt dat zij die vrijheid om zelf na te denken en te beoordelen, graag zouden willen. Het speelt, net als bij de Toeslagenaffaire, ook voor de rechters. Wegelin: „Rechters hebben kennelijk het gevoel dat ze precies binnen de kaders van de wet moeten oordelen en niet kunnen zeggen: dit is gewoon onredelijk.”

Lees ook: ‘Asielzoekers in aso-azc’s plaatsen is juridisch ondeugdelijk’

Daar komt bij dat in 2019 de discretionaire bevoegdheid werd afgeschaft, waarmee de staatssecretaris van Justitie kon beslissen tóch een verblijfsvergunning om humanitaire redenen toe te kennen – een uitweg voor schrijnende gevallen. De meeste staatssecretarissen deden dat een paar honderd keer.
Evenredigheidsbeginsel
De advocaten staan niet alleen. In het Nederlands Juristenblad schreven acht wetenschappers van het Centrum voor Migratierecht van de Radboud Universiteit Nijmegen onlangs over de parallellen tussen de Toeslagenaffaire en het vreemdelingenrecht. Zij stellen dat ambtenaren moeten worden gestimuleerd zelf verantwoordelijkheid te nemen. Daarnaast moeten rechters de mogelijkheid krijgen een casus te toetsen aan het evenredigheidsbeginsel.
Als je het ‘zwartboek’ leest, lijkt het alsof het vreemdelingenrecht alleen schrijnende gevallen kent. Dat is niet zo, zegt Wegelin. „Bij de meeste cliënten zie je meteen: jij komt in aanmerking. En jij niet. Maar een paar keer per jaar denk je: dit is niet eerlijk. Dit is té erg. Voor die mensen ga je dan je best doen.”
En dan verzanden advocaat én IND in een eindeloos juridisch gevecht. „Vreemdelingen- en asieladvocaten wordt vaak verweten dat ze eindeloos doorprocederen, maar vlak de IND niet uit”, zegt Wegelin. „Ze gaan tot het gaatje om hun gelijk te halen.” Het maakt het werk zwaarder en minder leuk. Wegelin: „Vroeger sprak je gewoon even met de vreemdelingenpolitie. Je kende elkaar. Vaak zat je snel op één lijn. Nu loop je tegen een bureaucratische muur op waar je moedeloos van wordt.”

Vier voorbeelden uit het zwartboek
Gemartelde Ivoriaanse zonder papieren
Een meisje (16) uit Ivoorkust trouwt daar gedwongen met een man van 58. Ze krijgen vier kinderen. Zij komt in de gevangenis vanwege zijn politieke activiteiten en wordt jarenlang gemarteld. Ze krijgt hulp om naar Nederland te vluchten door een witte man die haar misbruikt. Ze krijgt in Nederland tijdelijk asiel, maar moet terug als het in Ivoorkust weer veilig is, volgens de IND.
De vrouw is zwaar getraumatiseerd, heeft veel medische klachten en maakt zich verschrikkelijk zorgen om haar kinderen die in Ivoorkust achter bleven maar durft niet terug. Haar verhaal vindt de IND ongeloofwaardig, omdat ze op onderdelen vaag en tegenstrijdig verklaarde.
Artsen, gespecialiseerd in het onderzoeken van slachtoffers van marteling, verklaren dat haar klachten alleen ontstaan kunnen zijn door langdurige en ernstige marteling. Wie dat meemaakt, kan vaak niet meer gedetailleerd en chronologisch het levensverhaal vertellen, onder meer door verdringing.
De vrouw is slachtoffer van marteling en verkrachting, ook de Raad van State en de IND erkennen dat. Ze krijgt toch geen verblijfsvergunning voor ernstig getraumatiseerde asielzoekers. Want dan had ze tenminste haar verhaal op hoofdlijnen consequent moeten kunnen vertellen. Dat is nu juist iets dat ernstig getraumatiseerde mensen niet meer kunnen. De IND wees haar aanvraag af. De vrouw zwerft nu verward door Nederland
Syrische moeder stierf tijdens wachten
Een Syrische man vlucht naar Nederland. Zijn vrouw en kinderen mogen naar Nederland komen, gezinshereniging, zijn oude moeder die in Syrië bij hen inwoonde niet. Dan wordt de moeder ziek. De man kan niet naar Syrië en dient een verzoek in om zijn moeder naar Nederland te laten komen. Hij heeft voldoende inkomen om haar te onderhouden, hij heeft inmiddels een baan bij een grote bank.
Dat verzoek wordt door de IND afgewezen. De man gaat in beroep en wordt in het gelijk gesteld. De IND moet zich opnieuw over de zaak buigen en neemt daar maanden de tijd voor. De IND oordeelt dan dat de moeder zich nu al zo lang zonder haar enige kind heeft kunnen redden, dat het niet echt meer nodig is om haar naar Nederland te halen.
De zoon gaat weer naar de rechter en krijgt weer gelijk. De rechtbank draagt de IND op om binnen twee weken een visum te verlenen. Dat gebeurt niet, de IND gaat in hoger beroep bij de Raad van State. Die doet 8 maanden over het oordeel. Dat luidt: de rechtbank had gelijk, de moeder moet naar Nederland. Alleen heeft de moeder al dat wachten niet overleefd. Ze is inmiddels in eenzaamheid overleden.
Russische kennismigrant met ‘verblijfsgat’
Een Russische man woont zestien jaar in Nederland. Hij is kennismigrant. Hij spreekt perfect Nederlands, zijn baas is zeer tevreden over hem, hij betaalt al die tijd belasting. De IND confronteert hem met een ‘verblijfsgat’. Dit betekent dat er een korte tijd zat tussen twee van zijn verblijfsvergunningen, die steeds weer verlengd worden.
Dat gat is als volgt ontstaan: de baas van de man, en eigenaar van het bedrijf waar hij werkt, ging met pensioen. Omdat hij zo tevreden was met het werk van de man gaf hij hem een aandelenpakket cadeau. Maar een kennismigrant mag niet meer dan 25 procent van de aandelen van het bedrijf waar hij werkt in bezit hebben. De man wist dat niet, maar toen de IND hem daarop wees, deed hij ze zo snel mogelijk van de hand. De IND verlengde zijn verblijfsvergunning maar er bleef een gat open voor de tijd dat hij dat te grote aandelenpakket in bezit had. Dit betekent dat de Russische man na zestien jaar verblijf nog weer eens vijf jaar moet wachten voordat hij Nederlanderschap kan aanvragen.
Dochter Filipijnse vrouw aangerand
Een Filipijnse vrouw met twee minderjarige kinderen, krijgt een verblijfsvergunning voor verblijf bij haar Nederlandse partner. Dat gaat goed, totdat de oudste dochter onzedelijk wordt betast door de Nederlandse man. Het meisje is dan net meerderjarig. De vrouw beëindigt haar relatie met de Nederlandse man en vraagt een verblijfsvergunning aan voor verblijf na verbreking van relatie ten gevolge van huiselijk geweld, waaronder seksueel geweld.
De IND trekt de verblijfsvergunningen van alle gezinsleden in. Waarom? Omdat het seksueel geweld is gepleegd tegen de meerderjarige inwonende dochter en niet tegen de vrouw die bij de Nederlandse man verblijft. De regel is dat alleen vrouwen die zelf slachtoffer zijn geworden van huiselijk geweld in aanmerking komen voor zo’n verblijfsvergunning.

Een versie van
dit artikel
verscheen ook in

NRC in de ochtend
van 12 april 2021

Written by 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *