Justitie legt veel te weinig gewicht in de schaal van de formatie




Hoe zal het (de instituten van) de rechtsstaat de komende vier jaar vergaan? Feit is dat er in de campagne nauwelijks een woord aan is gewijd. Behalve dan dat premier Rutte „op het punt stond” in de migratiecrisis het Schengenakkoord te schorsen en de grenzen te sluiten. En dat bij een volgende migratiecrisis opnieuw te overwegen. Een staaltje achteruit-regeren. De olifant in de kamer is intussen de Toeslagenaffaire. Een voorbeeld van systeemfalen waar iedereen verantwoordelijk voor was. Te strenge regels, doorgeslagen handhaving, consequent liegen tegen de Kamer. Ook de rechter, die nergens last van hoort te hebben, bleek „niet in staat de burger te beschermen tegen een op hol geslagen overheid”. Dat zinnetje is van Henk Naves, voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak, in het recente jaarplan. Net als de Raad van State begint ook de bestuursrechtspraak nu aan een rondje reflectie. Hoe dit in de toekomst te vermijden? Zijn er meer rechtsgebieden met jurisprudentie die als ‘te knellend’ worden ervaren door de burger? En als die er zijn, wat doe je dan? Behalve vonnis wijzen en de hogere rechter blijven tegenspreken?Mijn suggestie: licht in je jaarverslagen de rokken eens op. Schrijf een hoofdstuk met ‘onuitvoerbare wetten’, som de ‘onvermijdelijke’ uitkomsten van wetten op die onbillijk uitwerken, geef een index van regels die de rechter beletten maatwerk te leveren, een overzicht van de taaiste disputen met hogere rechters. Vertel de politiek waar het knelt en vastloopt, rechters. Durf feedback te geven. Roep de wetenschap te hulp. Lever structurele kritiek uit de rechtspraktijk, met voorbeelden. De rechtspraak is nu een zwarte doos, waarvan de inhoud moeilijk leesbaar is.

Lees ook de Togacolumn: Moedige strafrechters moeten tijdig alarm durven slaan

De kritiek vanuit de parlementaire onderzoekscommissie Kinderopvangtoeslag kwam voor de rechtspraak vooral ook onverwacht. Ik lees nu dat Naves graag gehoord had willen worden. De Kamermotie om de Commissie voor Democratie door Recht (Venetië-commissie) de staat van onze bestuursrechtspraak te laten beoordelen, was een affront. „Is dit hoe we de balans in de trias zien?’ vraagt Naves ijzig. „We delen de verantwoordelijkheid, laten we het er dan ook samen over hebben.” Naves mag immers straks die Europa-controleurs rondleiden.De rechtsstaat begint politiek een wees te worden: de afdeling kleine lettertjes die je wegklikt, als vanzelfsprekend beschouwt en overslaat als het parlement falende rechtsbescherming onderzoekt. En die ook te weinig zélf iets laat horen. Naves spreekt dus ook zichzelf toe – hij legt te weinig gewicht in de schaal. Minister Grapperhaus van Justitie liet onlangs een vergelijkbaar Calimerogeluid horen. Hij waarschuwde voor het ‘vermorzelen’ dan wel ‘mangelen’ van zijn departement, in een lichtvoetig boekje waarin hij zijn ministeriële ervaringen van zich afschrijft. Aanstichters zijn de Haagse big spenders zorg en sociale zekerheid, waarvan de uitgaven automatisch groeien. Volgens de doorrekening van het CPB geven we in 2025 ongeveer evenveel extra aan zorg en sociale zekerheid uit als aan Justitie en Veiligheid in totaal. Sta daar even bij stil – de rechtsstaat leeft straks van het statiegeld. De uitgaven aan de rechtsstaat in percentages van het bbp dalen: van 1,8 procent in 2013 naar 1,4 procent in 2025. In echt geld: justitie heeft 13,7 miljard uit te geven, sociale zekerheid 102 miljard. Precies hetzelfde gaat op voor defensie. De staat dreigt de harde kerntaak ‘veiligheid’ structureel onder te financieren. Intussen kunnen we in De weerloze samenleving lezen waar minister Grapperhaus in die vier jaar echt van schrok: georganiseerde drugscriminaliteit, ondermijning en online kindermisbruik. Fun fact: in Nederland wordt 13 miljard per jaar aan criminele omzet witgewassen, evenveel als de hele begroting van Justitie. Online kindermisbruik is in vijf jaar vertienvoudigd. De minister kreeg er in Brussel een kwartiertje spreektijd voor. Nederland als internationaal ‘afvoerputje’, een vrije vestigingsplaats voor drugsbendes. Hoe we onszelf „volledig lieten overrompelen door een ondoorzichtig internet, een gesloten systeem van algoritmen en encryptie ontworpen door een oligarchie van bedrijven”. Gezocht voor straks: een formateur met een rechtsstatelijke agenda en dito gevoel voor financiële verhoudingen.

Nieuwsbrief
NRC Recht & Onrecht

Een gids door de rechtsstaat – de beste stukken over veiligheid, misdaad en mensenrechten

Een versie van
dit artikel
verscheen ook in

NRC Handelsblad
van 20 maart 2021

Een versie van
dit artikel
verscheen ook in

nrc.next
van 20 maart 2021

Written by 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *