Meerdere partijen zijn intern beschadigd: kan er nog een kabinet komen?




Het paasweekend begint en het Binnenhof is een paar dagen leeg. Een periode van „bezinning en reflectie” die D66-leider Sigrid Kaag zo graag wilde, moet aanbreken – als de politici daar de kans voor krijgen. Niemand weet hoe het verder moet met de kabinetsformatie, nu het Kamerdebat vrijdagochtend een onmogelijke situatie heeft opgeleverd.
Mark Rutte, nog altijd leider van de VVD, overleefde een motie van wantrouwen. Een motie van afkeuring, ingediend door de beoogde coalitiepartners D66 en CDA, legde Rutte naast zich neer. Hoe zwaar de rest van de Kamer ook tilt aan de onwaarheid die hij sprak over CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt.
Op de vier coalitiepartijen van het demissionaire kabinet-Rutte III na – VVD, CDA, D66 en ChristenUnie – wilde de gehele Kamer dat Rutte zou opstappen. Daarmee lijken de verhoudingen voorgoed verstoord. Veeg teken: de wekelijkse ministerraad, sinds vorige week digitaal, was zeer kort. De twee nieuwe verkenners, Tamara van Ark (VVD) en Wouter Koolmees (D66), zijn vrijdag, na ruim een week, opgestapt. De Kamer eiste per motie dat er een nieuwe, verkennende informateur komt, één met afstand van de politiek. Die informateur krijgt de vrijwel onmogelijke taak partijen bij elkaar te brengen die daar helemaal geen zin in hebben.
Meerdere partijen zijn bovendien intern beschadigd door de documenten die de afgelopen dagen naar buiten kwamen over de eerste verkenningsgesprekken. Van sommige partijen, zoals GroenLinks, ligt vrijwel de hele formatiestrategie op tafel – ook de punten waarop de partij bereid was toe te geven. Bij GroenLinks, maar ook bij andere partijen, kan daarom de komende dagen een intern koersdebat losbarsten.
Toch is de situatie voor sommige partijen niet alléén slecht. Zij hebben Ruttes positie verzwakt en kunnen daardoor meer eisen stellen in de formatie.
Hoe staan VVD, CDA, D66 en het linkse blok ervoor na een historische Haagse week? Wat valt er voor deze partijen nog te winnen? En welke combinatie zou nog een kans maken in een formatie, met of zonder Rutte?
VVD
Bij de VVD weten ze: het verweer van Rutte in de Tweede Kamer was zwak en ongeloofwaardig. „Een bende”, noemt een VVD’er het. Maar Rutte overleefde een motie van wantrouwen en zei vrijdag dat hij niet van plan was op te stappen. „Ik heb 1,9 miljoen stemmen gekregen”, zei hij. Rutte wil in een volgende ronde, als de emoties bij andere partijen gezakt zijn, opnieuw beginnen. Alles wat er gebeurd is, is dan uitgewist, als Etch A Sketch-speelgoed. Wat willen de andere partijen eraan doen: regeren zonder de VVD? Dat is vrijwel onmogelijk.

Lees ook: Is Ruttes ‘stinkende best’ nog goed genoeg?

Maar de positie van de VVD, de grootste partij, is dramatisch verzwakt. Ook dat weten ze. Alle partijen behalve die van Rutte III wilden Rutte weg hebben. Sigrid Kaag zag opstappen als de enige juiste conclusie van haar motie van afkeuring, al deed Rutte dat niet. Mark Rutte, tien jaar lang onvermijdelijk als leider van de VVD, is nu een probleem. In de nieuwe fractie, die voor een groot deel bestaat uit loyale bondgenoten of beginnende Kamerleden, gaat niemand hem dat vertellen. Bovendien heerst er geen echte debatcultuur in de VVD, waarbij de top lastige vragen krijgt van kritische afdelingen.
Het kan nog wel, een kabinet-Rutte IV, was tot zaterdagochtend de gedachte. Er was nog een kans: een voortzetting van de huidige coalitie, met D66, CDA en ChristenUnie. Die partijen stemden als enige niet voor de motie van wantrouwen, is de redenering. Die zijn dus nog niet helemáál op Rutte uitgekeken, was de gedachte. Wel zou zo’n formatie pas na weken, misschien wel maanden, op gang kunnen komen. Eerst moest het geschonden vertrouwen worden hersteld. Maar alle hoop werd op zaterdagochtend de grond in geboord, toen ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers in het Nederlands Dagblad zei dat hij geen nieuw kabinet-Rutte in zou stappen.Verder zijn er nauwelijks kansen voor Rutte om aan te blijven. Andere partijen kunnen een minderheidscoalitie vormen, waarbij Rutte oppositieleider wordt. Niemand houdt er rekening mee dat Rutte dan aanblijft. Of er moeten toch gesprekken met andere partijen worden gevoerd, waarbij Rutte al snel een sta-in-de-weg zal blijken. Nog een scenario dat in de VVD leeft, is dat de verhoudingen zo verstoord zijn dat er snel nieuwe verkiezingen komen. Dat Rutte die verkiezingen nog als lijsttrekker gaat meemaken, lijkt uitgesloten. Zo raken de opties voor de VVD ernstig beperkt.
D66
Urenlang liet Sigrid Kaag donderdagavond tijdens het debat in het midden of ze de motie van wantrouwen die PVV-leider Geert Wilders ging indienen tegen premier Rutte zou steunen. „Hier scheiden onze wegen”, had ze tegen Rutte gezegd.
Maar dat die uitgesproken vertrouwensbreuk niet zou leiden tot een stem van D66 voor de motie van wantrouwen was aan het begin van de avond al wel duidelijk voor Rutte – die sindsdien een stuk relaxter oogde. Toen ging al een mogelijke motie van afkeuring rond, een mildere variant dus. Dat bood D66 een uitweg: middenin de coronacrisis het toch al demissionaire kabinet politiek onthoofden, met onvoorziene gevolgen voor een land en kabinet in crisistijd, dat durfde de fractie niet aan. Bovendien, werd binnen D66 geredeneerd: Rutte ging de fout in als VVD-fractieleider, níet als premier. Een motie van wantrouwen tegen de premier zou dan het verkeerde middel zijn.
Toch had de motie van afkeuring, door Kaag ingediend met CDA-leider Hoekstra, alles weg van een motie van wantrouwen. Maar dan tegen een toekomstige premier Rutte. De consequentie die Rutte wat haar betreft moest trekken, opstappen als VVD-leider, was voldoende duidelijk, stelde Kaag.
Want het vertrouwen van D66 in Rutte om zo’n kabinet te leiden is minimaal. Dat heeft meerdere redenen: het „patroon van vergeetachtigheid” waar Rutte volgens Kaag op moeilijke momenten mee te maken zou hebben. Maar ook de belofte die de partij tijdens de verkiezingscampagne deed van ‘nieuw leiderschap’. Kaag presenteerde zich als alternatief voor Rutte: internationaler, meer waardengedreven, transparanter.
Dat is een belofte waar kiezers en leden de populaire Kaag aan willen houden. Zo zegt Léonie Janssen, voorzitter van jongerenorganisatie Jonge Democraten (JD), dat Kaag „dat nieuwe leiderschap nu moet waarmaken”. De JD vindt, net als de jongerenclubs van ChristenUnie en CDA, dat hun moederpartijen best met de VVD kunnen regeren. Alleen niet met Rutte.
Door Rutte niet direct weg te sturen, neemt D66 wel een gok. Kaag hoopt dat zijn positie onderdeel wordt van de nieuwe verkenning. Als genoeg partijen aangeven niet met hem te willen werken, kan dat druk zetten op Rutte en zijn VVD om zonder hem verder te gaan. Wat ook kan, denken ze binnen D66: dat Rutte en de VVD zich tijdens een ‘paasbezinning’ realiseren dat de partij zonder hem verder moet. Gebeurt geen van beide, dan wacht D66 een catch-22: regeren zonder de VVD is numeriek bijna onmogelijk, regeren met de VVD én Rutte onwenselijk.
CDA
In de nacht van donderdag op vrijdag, in een schorsing van het debat met de oud-verkenners, liep de temperatuur in een zaal in het gebouw van de Tweede Kamer hoog op. Een deel van de CDA-fractie was bijeengekomen om te overleggen over de motie van afkeuring die fractievoorzitter Wopke Hoekstra vlak daarna samen met D66-leider Kaag zou indienen. Fractielid Mona Keijzer, ook demissionair staatssecretaris van Economische Zaken, stond erop dat ze de tekst van de motie te zien kreeg. „Mona, jongens, we hebben acht minuten”, zei Hoekstra ongeduldig. Zijn woorden waren op de gang te horen. Hij had de tekst zelf óók nog niet paraat, omdat hij bezig was geweest met het urenlange debat. „Dit moet je met mij niet doen”, had Keijzer geantwoord. Hoekstra was onderwijl ook druk aan het bellen.
Niet aanwezig in de zaal was Kamerlid Pieter Omtzigt. De hoofdpersoon over wie het nu al ruim een week onafgebroken gaat in Den Haag is voor een onbepaalde periode thuis, hij heeft aangegeven rust nodig te hebben. Zijn naam had op de notitie gestaan die oud-verkenner Kajsa Ollongren (D66) vasthield op de inmiddels befaamde foto: „Positie Omtzigt, functie elders”. Hoekstra had vervolgens dagenlang moeten ontkennen dat híj met de verkenners had gepraat over het Kamerlid. In het debat op donderdag had hij steeds „onze” of „onze eigen” gebruikt als hij de naam van Omtzigt uitsprak. Inmiddels is duidelijk dat Rutte over hem was begonnen.
Hoewel Omtzigt zelf niks zegt, doet zijn vrouw dat wel. Ayfer Koç, tevens fractievoorzitter van het CDA in Enschede, twitterde vrijdag dat „de arrogantie van de macht” steeds „erger en stuitender” werd. En: „Deze premier kan toch nooit meer het vertrouwen in de rechtsstaat herstellen?”
Die vraag zal de komende tijd vaak besproken worden in het CDA. Vertrouwelingen van Hoekstra weten dat hij vier jaar in de oppositie niet ziet zitten. Maar in zijn fractie zijn er leden die niet staan te springen om nog een kabinet-Rutte mogelijk te maken. In het gesprek met de eerste verkenners was Hoekstra daarover begonnen. Hij had gesproken over „grote terughoudendheid” van zijn kant en was niet bereid aan te schuiven bij een „liberaal motorblok” van VVD en D66. Al in de campagne waren sommige CDA’ers over een post-Rutte-tijdperk aan het denken, dat zou beginnen na de geplande parlementaire enquêtes die Rutte misschien politiek niet zou overleven. Een oppositierol zou geen vier jaren hóéven duren.
De wensen van de fractie, van Omtzigt in het bijzonder, de verkiezingsnederlaag en de herbronning die volgens Hoekstra nodig is – de CDA-leider schaakt de komende tijd op veel borden tegelijkertijd. Ook nog formeren kan er net één teveel zijn.
Het linkse blok
Door in te stemmen met de motie van wantrouwen hebben de drie linkse partijen PvdA, SP en GroenLinks de VVD de facto uitgesloten als partner in een nieuw kabinet. De SP gaat daar het verst in. Wie is er nog bereid, vroeg Lilian Marijnissen bijna retorisch in het debat om „díé VVD en díé Mark Rutte aan een meerderheid te helpen. Wij zullen dat niet doen.”
Terwijl de SP en de VVD tijdens de campagne nog met een opmerkelijke flirt bezig waren. De SP was graag bereid om te gaan regeren en hing daarbij niet per se aan andere linkse partners. En de VVD liet voortdurend blijken de SP wel leuk en interessant te vinden. Rutte noemde Marijnissen een „prachtcollega”.

Lees ook: Wat zijn de opties voor de verkenners? Vier kabinetten tegen het licht gehouden

Voor PvdA en GroenLinks ligt het iets genuanceerder. Zij sluiten, op PVV en FVD na, op voorhand geen partijen uit als mogelijke coalitiegenoten, maar, zo valt een dag na het crisisdebat te beluisteren: regeren met de VVD onder déze partijleider gaat niet gebeuren. Het is Mark Rutte die de formatie in een impasse heeft gestort, het is Mark Rutte die het vertrouwen heeft geschonden en het is Mark Rutte die dat in het marathondebat niet heeft hersteld. „Uiteindelijk zijn we niet beter af”, schreef GroenLinks-leider Jesse Klaver vrijdag aan zijn achterban.
Beide partijen pleiten nog altijd, net als D66, voor een „zo progressief mogelijke” coalitie. Waarbij ze zich realiseren dat dat zonder de VVD of het CDA niet gaat lukken. En dat ligt programmatisch op onderdelen (klimaat, migratie, economie) moeilijk. De nederlaag van links op 17 maart duwde het progressief-linkse blok in de Tweede Kamer tot ver onder een meerderheid.
Bijkomende complicatie is dat GroenLinks en PvdA zeggen elkaar vast te houden. Al formuleerde Klaver dat in zijn gesprek met de eerste verkenners wat minder stellig dan zijn PvdA-collega Lilianne Ploumen. ‘Elkaar vasthouden’ betekende aanvankelijk: we gaan niet alléén met het liberale motorblok aan tafel zitten. Het betekent nu ook: we zullen niet als enige partij de VVD onder druk zetten om het leiderschap te veranderen.
Aanvulling 3/4: Dit artikel is zaterdag om 12.00 uur geactualiseerd met de uitlatingen van ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers.

Nieuwsbrief
NRC De Haagse Stemming

Volg de formatie op de voet en word zelf een Haagse ingewijde

Een versie van
dit artikel
verscheen ook in

NRC Handelsblad
van 3 april 2021

Een versie van
dit artikel
verscheen ook in

NRC in de ochtend
van 3 april 2021

Written by 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *