‘Moeder aller wetten’ geeft inheemse volken Chili een stem




Dat er een nieuwe grondwet moest komen in Chili was voor miljoenen Chilenen na een jaar lang protesteren overduidelijk. Toen zij afgelopen oktober naar de stembus mochten om te kiezen tussen een geheel nieuwe grondwet of het behoud van de huidige uit het tijdperk van dictator Augusto Pinochet, koos 80 procent voor een nieuwe constitutie, die geschreven zal worden door een orgaan van 155 vertegenwoordigers.

Wie deze 155 vertegenwoordigers worden, bepalen Chilenen dit weekend, maar zeker is dat de inheemse bevolking in het land een plek krijgt aan tafel. Zeventien van de 155 zetels in deze grondwetgevende vergadering zijn gereserveerd voor de tien inheemse volkeren in Chili. De grootste inheemse groep, de Mapuche, krijgt zeven zetels, de Aymara in het noorden van het land krijgen twee zetels. De overige volkeren krijgen ieder één zetel en daarmee een stem in de toekomstige grondwet.
Het is een eerste stap richting erkenning die volgens veel inheemse mensen ontbreekt in Chili. Van de Chileense bevolking identificeert 13 procent zich met een inheems volk. Toch bestaan deze volkeren niet volgens de huidige grondwet. Ze worden simpelweg niet erkend en daarmee worden collectieve rechten, bijvoorbeeld in politieke vertegenwoordigingen of op juridisch gebied, niet gegarandeerd.
Het gebrek aan erkenning is de reden van veel inheemse conflicten in Chili. Industrieën die de motor van de succesvolle Chileense economie vormen, zoals hout, koper en lithium, zijn gebouwd op wat de volkeren als hun territorium zien. De miljarden die worden verdiend in deze sectoren gaan naar buitenlandse mijnbouwbedrijven en de Chileense staat. Tegelijkertijd bevindt bijna twee derde van de inheemse bevolking zich in de twee laagste inkomensklassen en is er anderhalf keer meer armoede onder de inheemse bevolking dan onder de niet-inheemse bevolking. Dat moet anders, vinden drie kandidaten van drie verschillende volkeren die spraken met NRC.

Natividad Llanquileo (Mapuche): ‘Grondwet moet de realiteit van Chili weerspiegelen’

De Mapuche vormen het grootste inheemse volk in Chili. Ze wonen overwegend in het bosrijke zuiden van het land. Omdat zij de grootste zijn, krijgen zij de meeste zetels in de grondwetgevende vergadering: zeven. Natividad Llanquileo, advocaat van beroep, is een van de kandidaten. „Het is niet makkelijk om Mapuche te zijn in Chili. We worden gezien als iets folkloristisch: wat kleden ze zich leuk, wat praten ze grappig. Maar op het moment dat we beginnen te praten over collectieve rechten, zoals culturele rechten, politieke rechten en economische rechten, stopt de sympathie”, zegt Llanquileo.
Dat de volledige houtindustrie zich concentreert in wat de Mapuche zien als hun territorium, zorgt voor conflicten tussen de oorspronkelijke bewoners en de grote bosbouwbedrijven. Machines, vrachtwagens en auto’s van deze bedrijven worden regelmatig in brand gestoken door inheemse activisten. De Chileense regering laat de zwaar gemilitariseerde politie in de regio patrouilleren, wat de spanningen alleen maar doet toenemen.
„Het blijft ongemakkelijk om de grondwet te schrijven van een land dat ons land bezet houdt”, zegt Llanquileo. „Maar de beslissingen worden toch wel genomen, ook over ons en ook als wij niet meedoen. Wij zijn altijd buitengesloten geweest van besluiten op nationaal niveau, nu kunnen we juist dingen verbeteren. Toch zijn er ook in mijn volk veel mensen die zeggen dat we niet mee moeten doen.”
„We weten dat een nieuwe grondwet niet alle problemen die we hebben gaat oplossen, maar het is noodzakelijk dat we meedoen. We kunnen de manier waarop instituten ons zien en behandelen veranderen. En niet voor een periode van vier jaar, maar voor de komende decennia.” Volgens Llanquileo weten maar weinig mensen, en zeker inheemse mensen niet, wat het belang van een grondwet is. „Dit is de moeder aller wetten. Hierin moet de realiteit van Chili weerspiegeld worden. En de realiteit is dat hier inheemse volkeren wonen. Het zal lastig worden om per volk specifieke rechten op te stellen, we zullen in algemene termen moeten praten. Bijvoorbeeld het feit dat we in een plurinationale staat leven, waarin verschillende volken bestaan.”
Naomi Guarachi (Aymara): ‘Wij verdedigen Pachamama, moeder aarde’

„Wij Aymara leven van de landbouw. Daarom is het recht op water iets waar ik mij voor zal inzetten als ik word gekozen in de grondwetgevende vergadering.” Aan het woord is Naomi Guarachi, voormalig raadslid en een van de kandidaten voor het Aymara-volk dat in het noordelijkste deel van Chili woont. Guarachi benoemt een van de controversieelste onderdelen van de huidige grondwet in Chili: het recht op water.
Toen dictator Pinochet in de jaren tachtig een nieuwe grondwet liet opstellen, liet hij dat doen door een groep neoliberale economen. Zij legden het fundament van het huidige Chili: een zo beperkt mogelijke rol voor de staat, terwijl zaken als onderwijs, zorg en pensioenen zijn overgelaten aan de vrije markt. Als enige land ter wereld werd ook water geprivatiseerd. In het droge noorden, waar inheemse boeren afhankelijk zijn van water, is dat een probleem.
„Wij hebben hier een watercrisis. Alle mijnbouw in Chili is geconcentreerd in deze regio en voor zowel de koper- als de lithiumindustrie is veel water nodig. Water dat er amper is”, zegt Guarachi. Door de waterrechten in de regio op te kopen kunnen de grote mijnbouwbedrijven de industrie draaiende houden. De Aymara zien intussen hoe hun landbouwgrond wordt vervuild en hoe steeds meer mensen wegtrekken vanwege het watertekort.
„Daarom moeten we de grondwet herschrijven en bij de basis beginnen: zodat inheemse volkeren en hun problemen worden erkend”, zegt Guarachi. „Wij verdedigen Pachamama, moeder aarde. De Aymara en de andere negen volkeren hebben eenzelfde relatie met de natuur. Als wij kunnen bewerkstelligen dat milieubescherming, het recht op water en erkenning van onze problemen deel uitmaken van de nieuwe grondwet, dan geloof ik dat onze situatie kan verbeteren.”
Tiare Aguilera (Rapa Nui): ‘Dankzij onze autonomie konden wij de zee beschermen’

3.700 kilometer ten westen van Chili, ver in de Grote Oceaan, ligt Paaseiland. Sinds 1880 is het onderdeel van Chili. Het eiland heeft een speciale status waardoor de Rapa Nui, de inheemse bewoners, meer zeggenschap hebben over wat er op het eiland gebeurt. Ook de Rapa Nui schrijven mee aan een nieuwe grondwet. Een van hun kandidaten is Tiare Aguilera. „Ik heb een stoomcursus moeten volgen over de grondwet. Ik wilde mijn volk helpen, maar moest eerst leren wat wel en niet met een grondwet kan”, zegt Aguilera. Volgens haar ontbreekt het aan goede informatie over de verkiezingen. „De meeste Chilenen wisten niet eens dat er tien inheemse volkeren waren. Laat staan waar ze wonen en wat de verschillen zijn.”
De Rapa Nui, die met hun speciale status weten hoe het is om erkend te worden door de Chileense staat, kunnen andere inheemse volkeren helpen. „Dankzij onze autonomie hebben wij de zee kunnen beschermen. Ons eiland is omringd door de zee. Omdat onze cultuur is erkend in de huidige grondwet, konden wij een zeereservaat van ruim 500.000 vierkante kilometer stichten. Dit is een voorbeeld van hoe erkenning van inheemse cultuur kan zorgen voor bescherming van natuur”, zegt Aguilera. „Dat kunnen wij andere inheemse volkeren leren. We moeten als blok werken. Hoewel we onderling verschillen, hebben we overeenkomstige problemen. We moeten die overeenkomsten benadrukken. Het behoud van onze taal en van ons territorium, dat zijn zaken die wij allemaal nastreven. Ik kijk naar Nieuw-Zeeland, waar rivieren als rechtspersonen worden gezien om ze voor de inheemse bevolking te beschermen”, zegt Aguilera. „We hebben ieder onze eigen cultuur, maar we zien onszelf als onderdeel van onze omgeving en niet als eigenaren van het land, zoals de relatie met het land volgens de huidige grondwet is vormgegeven.”

Een versie van
dit artikel
verscheen ook in

NRC in de ochtend
van 14 mei 2021

Written by 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *