Niemand wil op Mark Rutte lijken




Je zou het bijna vergeten, maar nog maar paar weken geleden won Mark Rutte op zijn sloffen voor de vierde keer met afstand de verkiezingen. Mark Rutte, de Teflon-man, de eeuwige golden boy, de man van wie alle schandalen en schandaaltjes afgleden als water van een eend, van wie zo’n beetje iedereen dacht dat hij moeiteloos het record van langstzittende premier zou verbreken. Men riep zo vaak dat hij onaantastbaar was, dat hij er per dag steeds meer zelf in leek te geloven.Pieter Omtzigt: functie elders. Zelden zullen zo weinig woorden zulke grote gevolgen gehad hebben.Bas Heijne is redacteur van NRC en essayist.
De aantekeningen die een persfotograaf vastlegde bij de wegbenende Kajsa Ollongren, hebben Mark Rutte onherstelbaar beschadigd, niet alleen omdat hij het tijdens de verkenronde over CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt sprak, maar vooral omdat hij er daarna met een stalen gezicht over loog – en het onderzoek ernaar regentesk probeerde te voorkomen.Politieke doodzonden, maar niet voor Mark Rutte. De politieke behendigheid waarmee hij zich zo vaak uit de nesten heeft gewerkt, heeft hem ook nu gered. Maar tegelijk pleegde hij politiek zelfmoord. Rutte heeft zijn huid gered, maar zijn bemoeienis achter de schermen met een kritisch Kamerlid, en het opzichtige gelieg, hebben hem tot paria gemaakt. Partijen die nu nog onder hem in een kabinet gaan zitten, zijn hun geloofwaardigheid kwijt – in de eerste plaats Sigrid Kaag met haar ‘nieuw leiderschap’. In reconstructies zal de komende dagen uit de doeken worden gedaan hoe dit proces van onttakeling zich zo snel heeft kunnen voltrekken. Ook zal duidelijk worden waarom de twee paren verkenners zich zo gemakkelijk voor zijn karretje lieten spannen en zich uitputten in ongeloofwaardige verklaringen. De uitleg die Ollongren en Jorritsma gaven moest duidelijk maken dat er geen kwade opzet achter zat, maar slechts slordigheid, sufheid en gestuntel. Het was echt geen House of Cards, beweerde Jorritsma, maar gewoon duf. Zelfs al zou je het geloven, dan nog is het schokkend. Nemesis van RutteIronisch genoeg is het de kwestie-Omtzigt die de lelijkheid van politiek à la Rutte heeft blootgelegd. Aan de andere kant: dat juist Omtzigt zich ontpopt als de politieke Nemesis van Mark Rutte is geen toeval. Hij is immers in alles de anti-Rutte. Het Kamerlid, dat meer dan 340.000 voorkeursstemmen kreeg, positioneerde zich de afgelopen jaren als schijnbaar onvermoeibaar criticus van de verwording van het democratisch bestel en van degenen die hij daarvoor verantwoordelijk houdt. In de eerste plaats is dat Mark Rutte zelf. In een Kamerdebat over de Toeslagenaffaire op 19 januari eindigde Omtzigts bijdrage in niets minder dan een filippica tegen de premier als symptoom van een hopeloos verstrengelde bestuurscultuur, waar checks and balances steeds meer tot loze gebaren zijn geworden.

Lees ook dit artikel van Bas Heijne: Een waanzinnig stabiel land

„Ik heb onderzoek gedaan in Malta, zoals u weet, en kwam daar een staat tegen die niet functioneerde. Heel lang heb ik het voor onmogelijk gehouden om een vergelijking tussen Malta en Nederland te maken. Maar bij ons functioneert iets anders niet. Dat is macht en tegenmacht. Er is hier zo’n innige band tussen het kabinet en de Tweede Kamer dat als je een moeilijke vraag stelt, jij het probleem bent in het kabinet.”Zulke snoeiharde, gerichte kritiek uit de coalitie is niet de bedoeling. Niets voor niets debatteerde Rutte voorafgaand aan de verkiezingen liever met Geert Wilders. Het radicaal-rechtse populisme plaatst zichzelf steeds opnieuw buiten de orde door ondemocratische kreten en voorstellen, en vormt paradoxaal genoeg juist daarom geen directe bedreiging voor de gevestigde orde. Zolang het niet te groot wordt, natuurlijk. Een criticus binnen de gevestigde politieke orde als Omtzigt is oneindig veel lastiger. Met het blootleggen van de Toeslagenaffaire bezorgde Omtzigt Rutte zijn grootste politieke nederlaag. Rode draad in Omtzigts loopbaan, zo blijkt uit zijn boek Een nieuw sociaal contract, is zijn eis dat het democratisch bestel zich aan zijn beloftes houdt. Dat de slachtoffers van de Toeslagenaffaire buiten het zicht van de politiek, maar ook van de media, bleven is daar volgens hem het jammerlijke bewijs van. In de Nederlandse consensuscultuur liggen harde critici er snel uit, ze zijn te fel, te emotioneel, populistisch – een beetje rustig aan, zeg. Het effect van alle talloze rapporten en commissies is vrijwel altijd dat wordt opgeroepen tot een ‘cultuuromslag’, maar dat de status quo niet wezenlijk wordt aangetast. Bestuurders komen en gaan, maar de structuren blijven onveranderd. Omtzigts systeemkritiekOmtzigt attaqueert de mentaliteit van een bestuurscultuur waarin de belangen zodanig verstrengeld zijn, dat van werkelijke controle van de macht geen sprake meer is: „De kliek in Den Haag die meer kijkt naar de partijvoorzitter dan naar de kiezer.”In de media wordt de CDA’er dan ook vaak als ‘lastig’, ‘emotioneel’ en ‘instabiel’ neergezet. Kritisch, vasthoudend, de Toeslagenaffaire – ja, maar… stel je voor dat Omtzigt een partij zou moeten leiden! Op Omtzigts systeemkritiek wordt zelden ingegaan – al helemaal niet door zijn collega’s. Ook niet door zijn fans, trouwens: vaak lijkt het alsof hij vooral het boegbeeld is van mensen die het gewoon heerlijk vinden om tegen de gevestigde orde aan te schoppen. Eerlijk is eerlijk: het toeslagenschandaal speelde nauwelijks een rol in de verkiezingsstrijd – ook de kiezer liet zich er niet veel aan gelegen liggen. Het aanhoudende rumoer rond Omtzigt lijkt belangrijker dan zijn kritiek.„Je moet wat met Omtzigt, minister maken.” De suggestie van personeelschef Mark Rutte om Omtzigt weg te promoveren, waaraan hij zegt geen herinnering te hebben, past in het beeld van een cultuur waarin kritiek glimlachend wordt weggemasseerd en met een schouderklopje onschadelijk gemaakt. De pogingen om er daarna een draai aan te geven evenzeer. Het is juist die mentaliteit waar Omtzigt tegen te hoop loopt. Geen wonder dat andere politici zich de afgelopen dagen haastten zich aan zijn kant te scharen. Iedereen wil lijken op Omtzigt, niemand op Mark Rutte.

Praat mee met NRC

Onderaan dit artikel

kunnen abonnees reageren.

Hier leest u meer over reageren op NRC.nl
.
Maar hoe oprecht is dat? De vraag is met wie de huidige generatie politieke leiders uiteindelijk meer gemeen heeft, met Rutte en zijn cynische, hopeloos verklonterde politieke bedrijf of met Omtzigt, de fanatieke volkstribuun? De kloof tussen die twee valt niet weg te masseren. Rutte zou Rutte niet zijn als hij het niet toch zou proberen. Nadat de premier de motie van wantrouwen had overleefd mompelde hij voor de camera’s dat hij lessen zou trekken, zich de kritiek van Omtzigt zou aantrekken, iets over „macht en tegenmacht”. Het klonk als de ultieme belediging.

Nieuwsbrief
NRC De Haagse Stemming

Volg de formatie op de voet en word zelf een Haagse ingewijde

Written by 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *