Ontmaskering met gevolgen – NRC




In hoeverre is het relevant om iemands foute oorlogsverleden op te rakelen? Een lastige vraag die zich deze week weer opdrong terwijl ik keek naar de boeiende tv-documentaire Jetje van Radio Oranje – Van het een kwam het ander, gemaakt door Pamela Sturhoofd en Jessica van Tijn. De film gaat over het leven van de Joodse zangeres Jetty Paerl, bekend geworden als zangeres ‘Jetje’ van Radio Oranje in Londen, en de tekenaar Cees Bantzinger met wie ze in 1958 trouwde. Bantzinger pleegde in 1985 op 70-jarige leeftijd zelfmoord nadat de schrijver Adriaan Venema belastende feiten over zijn oorlogsverleden had ontdekt. De in geldnood verkerende Bantzinger bood in 1940 en 1941 zijn werk aan het foute ‘Departement van Volksvoorlichting en Kunsten’ aan en was een half jaar lang lid van de NSB. Daarna zegde hij zijn lidmaatschap officieel op en stortte zich in illegale activiteiten, zoals een uitgeverij. Boezemvriend Simon Carmiggelt zei later: „Cees dacht in de oorlog precies als wij.”Bantzinger verzweeg zijn besmette oorlogsverleden consequent: eerst in het verzet, later ook tegenover zijn vrouw en dochter Anne-Rose. Venema kwam erachter toen hij research verrichtte voor een boek over de Nederlandse kunsthandel in de Tweede Wereldoorlog. Op 27 januari 1985 belde Venema met Bantzinger, die onmiddellijk schuld bekende. Venema maakte een bandopname van het gesprek, die hij later aan de weduwe van Bantzinger gaf.De documentaire bevatte ijzingwekkende fragmenten uit die opname. We horen Bantzinger worstelen met zijn gevoelens, hij klinkt gedwee en verslagen. Eindelijk kon hij erover praten – met degene die op het punt stond hem te ontmaskeren. „Ik heb er mijn hele leven mee geleefd”, zegt hij. „Het is wat, maar ja, ik kan er ook niks aan doen. Het is gebeurd. Het is geschiedenis.” Ook zucht hij nog: „Hoe ik dit thuis moet plooien, is me nog een raadsel.”Tien dagen later pleegde hij zelfmoord. Hij liet een afscheidsbrief achter waarin hij nog steeds over zijn verleden zweeg. Hij prees zijn vrouw en dochter en sloot af met: „Ik smeek om vergeving, maar ik ben het niet waard.”De ontmaskering is Venema ernstig kwalijk genomen, vooral toen hij ermee doorging via de publicatie van zijn boek. „Het zijn maar tien regeltjes”, verontschuldigde hij zich tegenover Jetty en Anne-Rose. Zelf heeft Venema het verband tussen de ontmaskering en de zelfmoord tegengesproken. In zijn autobiografie Verleden Tijd, die pas verscheen nadat Venema in 1993 eveneens zelfmoord had gepleegd, beweert hij dat hij Bantzinger had voorgesteld hem uit zijn boek te halen: „Ik kan jou inwisselen voor een ander.” Venema schrijft dan: „Daar wilde hij niets van weten. ‘Het moet nu maar worden verteld’, zei hij.” Het boek zou pas anderhalf jaar later verschijnen en ze spraken af dat ze er nog over zouden praten. Wilde Venema zich met dit citaat verontschuldigen? Volgens Anne-Rose – ik heb het haar gevraagd – is het citaat niet op de bandopname te vinden. Maar dat zegt niet alles, want er zijn minstens twee gesprekken geweest tussen Venema en Bantzinger. Venema schreef in zijn memoires dat hij het Bantzinger kwalijk nam dat die hem „met zijn zelfmoord heeft opgezadeld”. Een beetje meer begrip voor het lot van Bantzinger zou hem hebben gesierd.

Een versie van
dit artikel
verscheen ook in

NRC in de ochtend
van 7 mei 2021

Written by 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *