Op dag twee ligt nog geen enkele coalitie voor de hand




De kabinetsformatie van 2017 is, met 225 dagen, de geschiedenis ingegaan als de langste ooit. Toch begon dat onderhandelingsproces met een meevaller. Edith Schippers, de toenmalige VVD-minister die de enige verkenner was, slaagde er de eerste week van oriënterende gesprekken in eerder tot een volgende stap te komen dan gedacht. Na twee gespreksrondes lukte het haar om vier partijen bereid te krijgen met elkaar te gaan onderhandelen over een nieuw regeerakkoord: de ‘winnaars’ van de Tweede Kamerverkiezingen dat jaar VVD, CDA, D66 en GroenLinks. (Het bleek overigens geen geslaagde missie; niet GroenLinks maar de ChristenUnie kwam als junior in het kabinet-Rutte III.)Voor de huidige twee verkenners, VVD’er Annemarie Jorritsma en Kajsa Ollongren van D66 ziet het er niet naar uit dat ze zo voortvarend kunnen zijn als hun voorganger. Daarvoor zijn de adviezen van de zeventien verkozen fractievoorzitters te uiteenlopend. Ook op de lange tweede dag van verkennende gesprekken in de Stadhouderskamer aan het Binnenhof – van Esther Ouwehand van de Partij voor de Dieren tot debutant Sylvana Simons van BIJ1 – kwam er niet een eensluidend beeld naar voren. Een voor de hand liggende, laat staan gemakkelijke, combinatie van regeringspartners met een comfortabele meerderheid in zowel Tweede als Eerste Kamer is nog niet in zicht.Eerst vierpartijencoalitieSGP-leider Kees van der Staaij zei tegen de verkenners een voorkeur  te hebben voor „een centrum-rechtse coalitie”: het huidige demissionaire kabinet aangevuld met JA21. Joost Eerdmans, de leider van die nieuwe partij, komt met zijn wens in de buurt. Hij pleitte voor „een volledige rechtse coalitie”, waarbij de combinatie VVD, D66, CDA en JA21 „het meest voor de hand liggend is”. Eerdmans klampt zich vast aan de voorkeur die demissionair premier Mark Rutte (VVD) maandag al te kennen gaf: hij wil allereerst een vierpartijencoalitie met CDA, D66 én JA21 onderzoeken. Laurens Dassen van Volt dinsdag in gesprek met de verkenners.
Foto’s David van Dam

Van Europa tot abortus: JA21 verschilt in alles van D66

Aan de andere kant van het politiek versnipperde landschap zei Farid Azarkan van Denk dat er in een nieuw kabinet „dat werk maakt van gelijke kansen” geen plek is voor een rechtse partij: niet voor de PVV, niet voor FVD, niet voor JA21 en ook niet voor de VVD. Na de Toeslagenaffaire kan Rutte niet langer een „geloofwaardig premier” zijn, zei hij na afloop van zijn verkenningsgesprek.In iets andere bewoordingen sloot ook Esther Ouwehand (PvdD) rechtse partijen uit. „We vinden het een hele redelijke randvoorwaarde om alleen met partijen samen te werken die de rechtsstaat respecteren”, zei ze dinsdagochtend in een toelichting. Daar rekent ze, net als de PVV en FVD, ook de VVD en het CDA niet toe. Dat zijn in haar ogen immers partijen die de noodzakelijke CO2-reductie zoals in het Klimaatakkoord is afgesproken, niet willen naleven. De partijen die volgens Ouwehand wel tot een verantwoord klimaatprogramma kunnen komen zijn PvdA, GroenLinks en D66. Aangevuld met Partij voor de Dieren haalt zo’n coalitie bij lange na geen meerderheid: 47 zetels.Esther Ouwehand dinsdag op bezoek bij verkenners Ollongren en Jorritsma. Ze sluit alle rechtse partijen uit, ook het CDA en VVD omdat die het Klimaatakkoord niet naleven.
Foto’s David van Dam
Los van deze diversiteit van opvattingen kijken de twee verkenners naar een lange lijst partijen die niet meteen staan te springen om bij de onderhandelingstafel aan te schuiven: het CDA, de SP en sinds dinsdagochtend ook de ChristenUnie vinden het niet logisch als zij als eerste worden uitgenodigd. SP en CDA spelen hard to get na hun nederlaag bij de verkiezingen van vorige week. CU-leider Gert-Jan Segers, die met vijf zetels gelijk bleef na zijn deelname aan Rutte III, heeft er een inhoudelijk argument bij. In zijn brief aan de verkenners schreef Segers dat politieke tegenstellingen, in een nieuwe coalitie, alleen overbrugd kunnen worden „als ook de meest gevoelige verschillen op tafel worden gelegd en besproken”. Hij doelde op de in de campagne verscherpte discussie met D66 over medisch-ethische thema’s als de voltooidlevenwet. De twee huidige regeringspartners zijn op dat punt verder uit elkaar gegroeid. ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers schreef aan de verkenners dat dat politieke tegenstellingen, in een nieuwe coalitie, alleen overbrugd kunnen worden „als ook de meest gevoelige verschillen op tafel worden gelegd en besproken”.
Foto’s David van Dam
Links laat elkaar losTegenover alle blokkades en tegenstellingen hebben de verkenners ook een meevaller kunnen noteren. Twee mogelijke regeringskandidaten op links leken maandag in hun gesprekken een strikte voorwaarde te hebben laten varen. Zowel PvdA als GroenLinks lieten blijken minder aan elkaar vastgeklonken te zijn in een formatieproces dan zij tijdens de campagne hadden geroepen. Lilianne Ploumen en Jesse Klaver zijn beiden bereid „verantwoordelijkheid” te nemen als ze worden gebeld, zeiden ze. Daarbij gebruikten ze niet langer hun vaak gehoorde bijzin ‘we moeten elkaar vasthouden’.

Lees ook: Als vierde partij dan maar de PvdA?

Niet lang na het laatste gesprek dinsdagavond kondigden Jorritsma en Ollongren al een volgende zet aan. Ze laten de leiders van de twee grootste partijen donderdag terugkomen voor een tweede, opnieuw afzonderlijk gesprek. Daarbij zal de vraag centraal staan hoe hun totaal uiteenlopende adviezen te verenigen zijn – de voorkeursvariant van Rutte over rechts tegenover „een zo progressief mogelijk kabinetsbeleid” van D66-leider Sigrid Kaag. Deze volgende stap zal de betrokkenheid van CDA-leider Hoekstra niet meteen vergroten. Hij wil alleen meepraten, zo wekte hij maandag de indruk, als hij meteen bij het formatieproces wordt betrokken en niet pas in een later stadium „bij een liberaal motorblok” mag aanschuiven.

Nieuwsbrief
NRC De Haagse Stemming

Volg de formatie op de voet en word zelf een Haagse ingewijde

Een versie van
dit artikel
verscheen ook in

nrc.next
van 24 maart 2021

Written by 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *