Rutte verliest regie over formatie




De almacht van Mark Rutte (VVD), tot een week geleden nog onbesproken, is na een historische dag in Den Haag een stuk minder vanzelfsprekend. Rutte, pas net beëdigd als Tweede Kamerlid, belandde in een machtsstrijd met het grootste deel van de Kamer. Het ging om Pieter Omtzigt (CDA), een collega-Kamerlid, wiens naam beschadigd is door een gelekte notitie van de voormalige verkenners. Het ging ook om het initiatief in het verdere verloop van de formatie. Rutte leed een gevoelige nederlaag.De zojuist beëdigde Kamer, met de kabinetsleden Rutte, Sigrid Kaag (D66) en Wopke Hoekstra (CDA) als fractievoorzitters, zou op woensdag debatteren met de ex-verkenners Annemarie Jorritsma (VVD) en Kajsa Ollongren (D66). Het moest gaan over de notitie over de formatie die Ollongren vorige week per ongeluk lekte, en waar onder meer op te lezen was: ‘Positie Omtzigt: functie elders.’

Bekijk ook de documenten die woensdag zijn vrijgegeven door de Tweede Kamer: Fragmenten uit de vrijgegeven verkennersnotities

Die woorden suggereerden dat aan de verkenningstafel was gesproken over het CDA-Kamerlid dat een hoofdrol speelde in de Toeslagenaffaire. Maar een debat hierover bleef uit. De strijd werd gestreden in een zogeheten Regeling van de Werkzaamheden, die inclusief schorsingen urenlang duurde. Ollongren en Jorritsma moesten van de Kamer alle stukken over de verkenning openbaar maken. Ze stuurden enkele pagina’s met een verslag, maar dat vond de Kamer volstrekt onvoldoende. De Kamer eiste maximale openheid, en stuurde dezelfde boodschap naar de nieuwe verkenners, Tamara van Ark (VVD) en Wouter Koolmees (D66).Principieel puntDe Kamer maakte hiervan een principieel punt, al zou het haar eigen positie kunnen schaden. In de stukken die woensdag werden gestuurd, stonden details over de formatie die sommige fracties misschien liever geheim hadden gehouden. Veel fractievoorzitters noemden echter hun collega-Kamerlid Omtzigt. Wat kennelijk over hem was gezegd bij de verkenners, is schadelijk voor de gehele Tweede Kamer, vinden de voorzitters. Ze willen weten wie had bedacht dat hij een „functie elders” moest krijgen. Omtzigt zelf noemde de notitie „een affront voor de Nederlandse kiezer”. „Geen verkenner, geen fractievoorzitter, geen ambtenaar gaat hierover.”

Lees ook deze analyse: Opnieuw beginnen, met diepe argwaan

De kwestie heeft voor diep wantrouwen gezorgd tussen Rutte en de rest van de Kamer. Die argwaan werd woensdag niet weggenomen, zeker niet nadat Rutte aan het einde van de dag had geprobeerd een uitweg te vinden. Hij stelde voor alle stukken van de verkenners openbaar te maken, behalve de verslagen van de gesprekken met de lijsttrekkers. Die moesten vertrouwelijk blijven. Dat van hem mocht wel openbaar, maar dat van zijn collega’s zou door Kamervoorzitter Khadija Arib gelezen moeten worden. Arib zou dan kijken of over Omtzigt gesproken was, en die delen van de gesprekken openbaar maken. De rest zou vertrouwelijk blijven.Rutte kreeg geen steun voor dat voorstel. Meerdere fractievoorzitters vonden het een manier om zaken geheim te houden. De Kamer was niet vergeten dat Rutte vorige week vrijdag nog gesuggereerd had dat niemand uitleg hoefde te geven. Rutte dreigde deze woensdag in de plenaire zaal: de formatie zou door al te veel openbaarheid in gevaar komen. En: zodra alles op tafel ligt, „moeten emoties in goede banen geleid worden”. Rutte kreeg zijn zin niet. De stukken moeten dus openbaar worden gemaakt, waarna donderdag over ze kan worden gedebatteerd.Precedent voor toekomstige formatiesHiermee is Rutte de regie over de prille formatie kwijtgeraakt. Want op de chaotische woensdagmiddag schreef de Kamer ongeschreven staatsrecht, door het primaat over de kabinetsformatie verder naar zich toe te trekken. Net ná de verkiezingen stemden partijleiders in met een voorstel van VVD en D66 om Jorritsma en Ollongren tot verkenners te benoemen. Staatsrechtelijk bestaat een ‘verkenner’ niet, maar in de praktijk doet zo iemand sinds 2012 een eerste ‘verkenning’ naar mogelijke coalities. In dat jaar verdween het staatshoofd uit het formatieproces.Nergens staat geschreven wat die persoon mag en kan, nergens ligt diens verantwoordelijkheid vast en nergens is duidelijk gemaakt waar de rol van de Kamer ophoudt en die van de verkenner begint. De rol is vooral in de praktijk vormgegeven tijdens de verkenningen van 2012 en 2017.Door over de mislukte verkenning te debatteren, stelt de Kamer de verhoudingen vast. Bijvoorbeeld door de gespreksverslagen op te eisen, wat een precedent kan scheppen voor toekomstige verkenningen. En ook door de verkenners, zowel de oude als de nieuwe, persoonlijk verantwoordelijk te houden voor de mislukte verkenning – een verantwoordelijkheid die nergens geschreven staat, maar woensdag organisch leek te groeien in de Kamer. Zo heeft de Kamer de manoeuvreerruimte voor Rutte beperkt én alvast een stempel gedrukt op toekomstige formaties.

Lees ook: Onduidelijkheid over de positie-Omtzigt-notitie blijft na brief van ex-verkenners

Dag één van de nieuwe Kamer eindigt in een anticlimax pagina 4-5Fragmenten uit de notities van de verkenners pagina 4-5

Nieuwsbrief
NRC De Haagse Stemming

Volg de formatie op de voet en word zelf een Haagse ingewijde

Een versie van
dit artikel
verscheen ook in

NRC in de ochtend
van 1 april 2021

Written by 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *