Schending van mensenrechten bij een groot evenement als een WK voetbal of de Spelen, dat is normaal




De sloppenwijk die moest wijken voor de Olympische Spelen van Rio de Janeiro (2016) is nu een braakliggend stuk grond. Ruim zeshonderd families werden gedwongen te verhuizen uit Vila Autódromo, de wijk net naast het olympisch dorp. Er kwam een hotel en er was ruimte nodig voor de parkeerplaats. Nu, vijf jaar later, zijn een paar huizen herbouwd. De meeste bewoners konden niet terugkeren. De mensen van Vila Autódromo hebben een soort museum ingericht en leiden belangstellenden rond. Overal staan bordjes: hier was een school, daar een buurthuis, hier een rijtje woningen.Daniela Heerdt, onderzoekster internationaal recht, sprak in Vila Autódromo met bewoners voor haar proefschrift over mensenrechtenschendingen bij sporttoernooien. Ze verdedigt het deze vrijdag aan de Tilburg University. „Die reis heeft me geholpen om te begrijpen wat het betekent als je slachtoffer bent van mensenrechtenschendingen, omdat ergens een sporttoernooi georganiseerd moet worden. Die mensen zijn alles kwijtgeraakt voor een parkeerplaats waar nooit meer een auto staat. Het lijkt erop dat hun wijk uiteindelijk niet mooi genoeg was om naast het olympisch dorp te liggen. Dat met eigen ogen zien maakte alles heel echt.”Mensenrechtenschendingen staan in de belangstelling vanwege het WK voetbal in Qatar (2022). The Guardian meldde onlangs dat sinds de toewijzing daarvan (2010) zo’n 6.500 arbeidsmigranten overleden. Ondanks hervormingen zijn de omstandigheden voor de gastarbeiders nog altijd zwaar. De extreme hitte is een probleem. Ze krijgen soms slecht te eten, hebben niet altijd goede slaapplaatsen en hebben geen recht op vertegenwoordiging door een vakbond.

Lees ook: zou een boycot de WK-arbeiders in Qatar helpen?

Qatar is niet uniek, stelt Heerdt vast. Sterker nog: mensenrechtenschendingen zijn eigenlijk standaard bij grote sporttoernooien. De gedwongen verhuizingen in Rio. Zwerfkinderen die werden gearresteerd in Beijing, omdat ze het straatbeeld zouden ‘vervuilen’ bij de Spelen in 2008. Kleine winkeliers in Londen die failliet gingen door hoge boetes omdat ze een olympisch logo op hun winkelruit plakten tijdens de Spelen in 2012. Demonstranten die werden opgepakt rond het WK voetbal van 2018 in Rusland. Heerdt: „Ik had wel gehoord over de arbeiders in Qatar en de gedwongen verhuizingen in Rio, maar dat sporttoernooien en mensenrechtenproblemen bijna standaard samengaan was nieuw voor mij.”Voor haar proefschrift onderzocht ze vooral hoe slachtoffers zich kunnen verweren. Haar conclusie: dat is vrijwel onmogelijk. De mix van betrokken organisaties, bedrijven, sportbonden en overheden is zo onoverzichtelijk dat nauwelijks te achterhalen valt wie verantwoordelijk is. Slachtoffers moeten vele parallelle juridische procedures doorlopen, terwijl ze daarvoor zelden de kennis en het geld hebben. Het geeft, schrijft Heerdt, de verantwoordelijke organisaties – zoals overheden, het IOC en de FIFA – ook kans een rookgordijn op te trekken en hun verantwoordelijkheid te ontlopen.Hoe kan zo’n juridisch ondoordringbaar net ontstaan?„Er zijn simpelweg veel te veel betrokkenen die allemaal een eigen juridische aansprakelijkheid hebben. Je hebt te maken met regels van de sportbonden zoals de FIFA en het IOC, maar ook met plaatselijke wetgeving, nationale wetgeving, arbeidsrecht. Met lokale en nationale overheden, grote sportbonden, bedrijven en een eindeloze rij onderaannemers. Hoe meer betrokken partijen, hoe minder verantwoordelijkheid ze nemen en hoe makkelijker ze zich kunnen verschuilen achter elkaar. Parallelle rechtszaken in verschillende nationale en internationale juridische systemen leiden tot lacunes in de verantwoordelijkheid. Wat nodig is, is een systeem van gedeelde verantwoordelijkheid. Betrokken instanties en overheden zijn samen aansprakelijk voor mensenrechtenschendingen en delen de verantwoordelijkheid.”Hoe vergaat het slachtoffers als ze hun recht willen halen? „Ik neem een gastarbeider in Qatar als voorbeeld. Het is een arbeider die werkt aan WK-stadions en wordt uitgebuit door zijn werknemer. Hij krijgt onvoldoende loon en moet werken onder te zware en onveilige omstandigheden. Zo’n arbeider zal zich eerst tot de werkgever wenden. Waarschijnlijk een joint venture tussen een lokaal bedrijf in Qatar en een grotere multinational met hoofdkwartier in Europa. Die wordt weer ingehuurd door de Supreme Committee, die namens de regering in Qatar verantwoordelijk is voor de bouw. De voorwaarden voor de bouw worden dan weer grotendeels door de FIFA bepaald. Bewoner Augosto Pereira in 2016 bij de tekst ‘Je kunt herinneringen niet verwijderen’ in Rio’s Vila Autódromo, voordat hij weg moest.
Foto Barbara Walton/EPA
„De arbeider is zelf in Qatar terechtgekomen via een bemiddelaar in zijn thuisland, bijvoorbeeld Bangladesh. Al die betrokken partijen zijn op een of andere manier aansprakelijk, of kunnen in ieder geval via verschillende juridische procedures worden aangeklaagd. Het zijn extreme juridische barrières voor iemand die nooit te maken heeft gehad met het juridische systeem, die niet weet welke rechtbanken er zijn, die de wet niet kent en de taal niet spreekt. In Qatar zijn bovendien vakbonden verboden, waardoor het heel lastig is om hulp te krijgen. Dit is één voorbeeld, maar het is wel exemplarisch.”U schrijft dat het erop lijkt dat betrokken overheden en sportorganisaties een rookgordijn proberen op te trekken.„Ja, daar lijkt het op. Door het zo ingewikkeld te organiseren is het heel moeilijk om één partij aan te pakken. Je ziet letterlijk dat partijen de juridische verantwoordelijkheid naar elkaar toeschuiven. In de contracten die organiserende steden moeten tekenen met het IOC en de FIFA staat bijvoorbeeld dat de lokale organisator de sportbond moet vrijwaren van aansprakelijkheid. Ofwel: als er iets misgaat, moet een slachtoffer niet bij de sportbond aankloppen. Door de verantwoordelijkheid af te schuiven werp je als sportbond een juridische barrière op voor slachtoffers. Je zag dat bij de inwoners van Vila Autódromo in Rio. Eerst moesten ze uitvinden of het IOC opdracht had gegeven om hun wijk te verplaatsen. Het IOC schreef zwart op wit dat ze bij het gemeentebestuur moesten zijn. Toen pas hadden ze een poot om op te staan bij de rechter. Uiteindelijk zijn de inwoners gedeeltelijk gecompenseerd, maar wel minimaal en velen konden nooit terugkeren in hun wijk.”FIFA en IOC hebben nu mensenrechtenclausules opgenomen in de contracten met steden die een toernooi willen organiseren. Helpt dat?„Die clausules heb ik bekeken. Het probleem is dat de (potentiële) slachtoffers geen partij zijn in die contracten. De organiserende stad belooft aan het IOC of de FIFA om mensenrechtenschendingen te voorkomen. Maar als het misgaat, dan kunnen de slachtoffers zich juridisch gezien niet beroepen op dat contract, omdat ze er geen onderdeel van uitmaken. Die clausules zijn dus geen manier voor slachtoffers om hun recht te halen. Ze geven eigenlijk alleen de intentie aan van een organiserende stad om mensenrechtenschendingen te voorkomen.”Is een oplossing mogelijk?„Het sporttribunaal CAS heeft een ad-hoc afdeling voor de Olympische Spelen. Die oordeelt bijvoorbeeld over sporters die zijn betrapt op doping – of ze nog mogen uitkomen op het toernooi. Het CAS is eigenlijk niet ingericht om te oordelen over mensenrechtenschendingen rond grote sporttoernooien. Toch zie ik wel kansen voor die afdeling om deze verantwoordelijkheid op zich te nemen. Maar dit idee heeft ook allerlei nadelen. Sporters vallen onder de jurisdictie van het CAS. Maar de bewoners van Vila Autódromo of de arbeiders in Qatar niet. Dat soort problemen maakt een oplossing heel ingewikkeld. Het blijft voor slachtoffers bijna onmogelijk om te navigeren door dit juridische moeras.”Daniela Heerdt
CV Daniela Heerdt
Daniela Heerdt (Dormagen, Duitsland) studeerde in 2014 cum laude af aan de Universiteit van Tilburg, waar ze een master internationaal en Europees recht volgde.Na een periode als docent internationaal publiekrecht aan de Universiteit Utrecht, begon zij in 2016 haar promotieonderzoek naar mensenrechtenschendingen bij grote sporttoernooien. Deze vrijdag promoveert ze aan de Tilburg University.Heerdt werkt ook als projectleider bij het Centre for Sports and Human Rights.

Written by 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *