‘Shell zal pijnlijke offers moeten brengen’




„Het was wel een dagje”, zegt Tim Bleeker tijdens een telefoongesprek vanaf zijn vakantieadres in Frankrijk. De dag na de opmerkelijke uitspraak in de zaak van Milieudefensie tegen Shell is hij nog steeds een beetje aan het bijkomen. Bleeker heeft als jurist die zich bezighoudt met bedrijven en klimaatverandering, ondanks zijn vakantie, de uitspraak nauwgezet gevolgd. En hoewel hij, net als veel anderen, verrast werd door de veroordeling van Shell, vindt hij het een mooi vonnis.„De rechtbank heeft hiermee een uitgangspunt geformuleerd met verstrekkende gevolgen”, zegt Bleeker. „De rechtbank zegt: een collectief doel, namelijk een reductie van broeikasgassen met 45 procent, geldt ook voor Shell. Naarmate dat idee bezinkt, is het eigenlijk heel logisch. Die collectieve reductie moeten we halen om gevaarlijke klimaatverandering te voorkomen. Zonder een bijdrage van bedrijven, zeker van dit soort belangrijke bedrijven in de energiesector, lukt dat niet.”Volgens Bleeker draait het vonnis om de invulling van het begrip ‘ongeschreven zorgvuldigheidsnorm’. Die norm moet altijd toegesneden worden op de concrete situatie. En dat is ook wat de rechters in hun vonnis hebben gedaan. „Ze hebben gekeken naar mensenrechten, zoals het recht op een gezinsleven, maar ook bijvoorbeeld naar wetenschappelijke inzichten en breedgedragen opvattingen over hoeveel opwarming acceptabel is.”Dat is volgens hem ook een belangrijk verschil met de recente uitspraak van het Constitutionele Hof in Duitsland, die de Duitse overheid verplicht een strenger klimaatbeleid te voeren voor de toekomstige generaties. In die zaak ging het volgens Bleeker puur om mensenrechten. „Wel zie je in beide zaken dat de rechter vindt dat er echt op korte termijn veel meer actie nodig is. En in beide uitspraken speelt het koolstofbudget een grote rol, de hoeveelheid CO2 die nog resteert voordat gevaarlijke klimaatverandering ontstaat. Die manier van denken zie je nu wijder verbreid en keert dus ook terug in de juridische discussie.”Wat is de consequentie voor olieconcerns. Zijn die na dit vonnis vogelvrij?„Nee, de rechter heeft alleen gekeken naar Shell: naar de toezeggingen van het bedrijf, naar zijn rol in het klimaatprobleem. Je kunt zeggen dat vergelijkbare bedrijven zeer waarschijnlijk vergelijkbare verplichtingen hebben. Maar een collectieve reductieverplichting kun je niet één-op-één vertalen naar alle individuele bedrijven. Bijvoorbeeld omdat sommige uitstoot noodzakelijker is, of nuttiger, of makkelijker te reduceren dan andere.”
Shell kan niet halfslachtig wat bomen gaan neerzetten om ervan af te zijn
Tim Bleeker, klimaatjurist
Zegt de rechter dan tegen Shell: jullie moeten niet zeuren, want de opgelegde reductie is best haalbaar?„Over de haalbaarheid heb ik in het vonnis weinig gelezen. De rechters erkennen dat er mogelijk pijnlijke offers moeten worden gebracht. Maar ze voegen daaraan toe dat die opwegen tegen het algemeen belang dat gediend is met het halen van dit reductiedoel.”Met dit vonnis kun je dus niet zomaar naar Tata Steel of de KLM toe stappen?„KLM heeft op dit moment nauwelijks mogelijkheden om zijn uitstoot te reduceren, anders dan minder vliegen. Dat hoeft niet te betekenen dat een rechter zo’n bedrijf ongemoeid zou laten. Maar het kan een argument zijn om tot een ander oordeel te komen. Een proportionaliteitstoets maakt deel uit van het vaststellen van een zorgvuldigheidsplicht. En die verschilt per bedrijfstak. Zo zou een rechter bijvoorbeeld tegen een staalbedrijf kunnen zeggen: tot 2030 kunnen jullie weinig veranderen en we hebben toch staal nodig, dus voor jullie geldt deze verplichting niet of op een andere manier, bijvoorbeeld alleen door het afvangen van CO2 of het planten van bomen.”

Lees ook: Deze uitspraak over Shell laat zien: het klimaat is een mensenrechtenkwestie

Shell veroorzaakt verreweg de meeste CO2-uitstoot met producten als benzine en diesel. De rechter eist een ‘zware inspanningsverplichting’ om het reductiedoel te halen. Is dat te vrijblijvend?„Met zo’n zware inspanningsverplichting kan Shell niet lichtzinnig omgaan. Als het bedrijf gewoon extra olie aan afnemers en eindgebruikers blijft aanbieden, uit de grond oppompt en in de markt zet, kan de rechter besluiten dat dit evident in strijd is met de inspanningsverplichting. Dit is niet iets waarvoor Shell halfslachtig wat bomen kan neerzetten om ervan af te zijn.”En wat gebeurt er als Shell zich niet aan het vonnis houdt?„In klimaatzaken is tot nu toe vooral gevraagd om een gerechtelijk bevel en niet om dwangsommen. Bij een rechtszaak tegen de overheid is dat logisch, want een overheid wordt geacht zich aan de wet te houden. Bij zaken tegen bedrijven is een dwangsom gangbaarder. Maar de rechtbank heeft dat in dit geval nagelaten. Misschien willen ze Shell eerst een kans geven om in beweging te komen en pas dwangmiddelen inzetten als dat te weinig gebeurt. „In dat geval zou Milieudefensie opnieuw naar de rechter kunnen stappen. Die moet dan overigens wel opnieuw gaan beoordelen welke dwangsom of dwangmiddelen passen bij het bevel dat is gegeven. Dan ontstaat er een heel nieuwe discussie.”

Lees ook: Hoe gaat Shell de emissies straks inperken?

Wat betekent dit nu voor de toekomst van Shell?„Voor een jurist is dat moeilijk te zeggen. Duidelijk is wel dat de status quo een onrechtmatige daad oplevert. Shell kan niet op de oude weg doorgaan, de markt volgen en blijven zeggen: de gebruiker bepaalt. Ze zullen echt een actieve rol moeten gaan spelen in de energietransitie. En ik heb geen glazen bol, maar ik heb een sterk voorgevoel dat er nu ook andere bedrijven aangesproken zullen gaan worden. Dit vonnis zal een veel bredere werking hebben dan alleen voor Shell. Ook in andere landen zullen rechters ter inspiratie waarschijnlijk kijken naar Nederland, als gidsland in het klimaatrecht.”
Tim Bleeker Klimaatjurist
Tim Bleeker is universitair docent aan de VU en mastercoördinator van de afstudeerrichting International Business Law: Climate Change & Corporations. Hij doet onderzoek naar klimaatrecht en milieuaansprakelijkheid in bedrijfscontext en promoveert dit najaar. In 2016 sloot hij de Legal Research Master aan de Universiteit Utrecht af met een onderzoek naar rechterlijke klimaatbevelen.

Written by 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *