Theaterlessen over groepsdruk: hoe ver ga je voor je idealen?




„Zou jij een journalist ontvoeren om verandering teweeg te brengen? Zou je een winkelcentrum opblazen?” Een voice-over maakt het de leerlingen steeds moeilijker. Bij iedere vraag moeten ze beslissen of ze blijven staan of gaan zitten: welk middel heiligt het doel nog?
De morele dilemma’s vormen het slot van een workshop die hoort bij theaterproject Het Experiment van Het Nationaal Theater Jong (HNTJong), dat vanwege de coronamaatregelen uitsluitend voor schoolklassen wordt gespeeld. Live in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag of digitaal vanuit thuis krijgen de scholieren via koptelefoon te horen dat ze meedoen aan een onderzoek naar hun ‘volggedrag’. Eerst zijn de opdrachten nog simpel, maar de stem leidt ze steeds meer naar een gevarenzone: waarom accepteren ze eigenlijk de autoriteit van hun docent? Heeft die wel het beste met hen voor? De leerlingen in de Koninklijke Schouwburg worden er wat giechelig van, maar blijven braaf doen wat de stem hen opdraagt.
Kloof in de groep
Pas aan het einde ontstaat er een duidelijke kloof in de groep, als vijf meisjes en een jongen zelfs nog blijven staan als de stem hen vraagt of ze hun eigen leven voor een ideaal zouden geven. Als hen wordt gevraagd wat ze van de mensen vinden die zijn gaan zitten, verwijt een van hen de rest half lachend: „Jullie zijn gewoon te bang en te lui om je voor je idealen in te zetten! Als je echt ergens voor staat, dan mag je daar heel ver voor gaan – en op het moment dat een leider zelf doden veroorzaakt, dan is geweld geoorloofd.”
De voorstelling Het Experiment van HNTJong wordt gepresenteerd als onderzoek naar het ‘volggedrag’ van de leerlingen.
Foto Simon Lenskens
Een Syrisch-Nederlandse klasgenoot kan het bijna niet geloven: geëmotioneerd pleit hij voor geweldloosheid, omdat hij zelf in zijn geboorteland heeft meegemaakt wat er kan gebeuren als groepen mensen de wapens oppakken om verandering af te dwingen. „Standbeelden mag je afbreken, maar geweld tegen mensen is verkeerd.”
Het Experiment is gebaseerd op de tv-film The wave, beter bekend van de Duitse verfilming Die Welle in 2008. In het waargebeurde verhaal laat een middelbare-schooldocent zijn leerlingen ervaren hoe de psychologische massamanipulatie door het naziregime destijds werkte. Hij brengt ze groepsdiscipline bij, bestraft afwijkend gedrag en beloont conformisme. Zo vormt hij de klas om tot een homogene groep die blindelings het voorbeeld van de grote leider volgt. Maar het experiment loopt totaal uit de hand: het ‘experiment’ verspreidt zich daadwerkelijk als een olievlek over de school.
Voor HNT geeft regisseur Casper Vandeputte het verhaal een draai. Drie inmiddels volwassen leerlingen die destijds onderdeel waren van het experiment, geven nu presentaties op middelbare scholen over wat ze hebben ervaren. Halverwege de voorstelling komen er nog twee ex-leden van de beweging binnen die juist trots op de gebeurtenissen terugkijken. Zo komt steeds meer de relativiteit van de ‘waarheid’ centraal te staan, waarmee de voorstelling afwijkt van het moreel eenduidige origineel. Vandeputte: „Het oorspronkelijke idee was om een voorstelling over populisme te maken. Wiens waarheid volg je? Die vraag moest centraal staan.”

Wiens waarheid volg je? Die vraag moest centraal staan

Het levert een spannende voorstelling op waarin de toeschouwers de hele tijd tussen verschillende waarheden heen en weer worden geslingerd. Meer dan eens doen de spelers direct een beroep op de sympathie van het publiek, waardoor het geheel de vorm van een openbaar tribunaal krijgt.
Voorbij goed en slecht
De nadruk op meer perspectieven zorgt er ook voor dat de voorstelling geen partij kiest. Vandeputte: „Ik wilde geen verhaal vertellen waarin de goede kant en de slechte kant overduidelijk werden, dat doet volgens mij geen recht aan de realiteit waarin we nu zitten. In de eerste versie die ik had geschreven waren de leden van de beweging meer expliciet fascistisch , dat hebben we er allemaal uit gehaald om morele ambiguïteit mogelijk te maken. De acteurs, die allemaal ofwel kort geleden zijn afgestudeerd ofwel nog aan hun opleiding bezig zijn, hebben een belangrijke rol in gespeeld in het herschrijven van de tekst: we hebben het stuk echt samen gemaakt.”

Volgens Vandeputte hebben we tegenwoordig enorm de behoefte om aan de goede kant van de geschiedenis te staan. „We raken daardoor verlamd, waarmee we niet meer aan noodzakelijke verandering toekomen. Kijk naar de affaire met Bilal Wahib vorige week: iedereen laat hem meteen vallen, waardoor er niet wordt gekeken naar hoe iemand tot zo’n daad komt. De voorstelling is in die zin een pleidooi voor morele nuance.”
De ruimte voor eigen interpretatie die het project maakt blijkt ook uit het nagesprek met de leerlingen. Juist het personage dat zich het meest heeft laten meeslepen door de beweging kan op veel bijval van de leerlingen rekenen, omdat „zij ten minste ergens in geloofde”. De positieve waardering van sterke idealen doet terugdenken aan de eerdere discussie over het gebruik van geweld. Door zo met elkaar in discussie te gaan biedt de klas een hoopvol alternatief voor de strategie die de hoofdpersonages in Het Experiment zelf hanteren: waar zij hun radicale klasgenoten achteraf monddood willen maken gaan deze scholieren met open vizier de dialoog aan.

Het Experiment van HNTJong is voor scholen beschikbaar als digitaal pakket. Inl: hnt.nl

Nieuwsbrief
NRC Cultuurgids

Wat moet je deze week zien, horen of luisteren? Onze redacteuren recenseren en tippen

Written by 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *