Verandering begint bij de top

Verandering begint bij de top

[ad_1]


Nee, ik heb geen heimwee naar het kabinet-Den Uyl. Maar die curieuze regeringscombinatie was gebouwd op een politieke constructie die een halve eeuw later goede diensten kan bewijzen om uit de impasse te komen.

Jan Schinkelshoek is oud-lid van de Tweede Kamer (CDA).
Informateur Mariëtte Hamer zou de parlementaire geschiedenis in kunnen duiken om uit te zoeken hoe vijftig jaar geleden bij de totstandkoming van het kabinet-Den Uyl met behulp van een extraparlementaire oplossing behendig een patstelling is doorbroken. Het leverde een kabinet op dat zonder een uitgewerkt regeerakkoord op afstand van de Tweede Kamer opereerde. Dat kan het felbegeerde dualistische evenwicht – macht en tegenmacht – herstellen. Zeker als de politieke hoofdrolspelers kiezen voor een parlementaire rol, inclusief Mark Rutte.VastgemanoeuvreerdOok eind 1972, begin 1973 had het Binnenhof zichzelf vastgemanoeuvreerd. Na een voor die tijd gepolariseerde verkiezingscampagne lag een centrum-linkse coalitie voor de hand. Maar de PvdA had zichzelf opgesloten in een linkse combinatie met D66 en PPR (voorloper van GroenLinks) met als doel een ‘keerpunt’ te bewerkstelligen. En passant hadden de sociaal-democraten zichzelf (via een anti-KVP-resolutie) verboden om met het katholieke deel van de christen-democratie in zee te gaan. Op hun beurt hadden ‘confessionele partijen’, bezig zich te verenigen tot wat bijna tien jaar later het CDA zou worden, geen zin onder het ‘linkse juk’ door te gaan. Na allerlei manoeuvres en schijnbewegingen kwam na de langste kabinetsformatie tot op dat moment (163 dagen) een kabinet tot stand waarvan Joop den Uyl (PvdA) premier werd en tegen heug en meug door een deel van de latere CDA-partijen werd gesteund.

Lees ook: Joop den Uyl: een man met mythische status

Het aantreden van het kabinet-Den Uyl werd mogelijk dankzij een extra-parlementaire kunstgreep. Met name KVP en ARP beloofden het kabinet niet op voorhand te blokkeren; gedogen heette dat. Het tweetal hield welbewust afstand. Het kabinet kreeg de kans aan de slag te gaan – en het moest maar zien hoe het zich in de praktijk redde. Werkendeweg ‘parlementariseerden’ de politieke verhoudingen tussen de coalitiepartners tegen wil en dank enigszins. Maar tot het (voortijdige) einde toe bleef het een bijzonder, eigensoortig kabinet. Dat ‘Den Uyl’ niet zo veel tot stand gebracht heeft, is een bijproduct van die constructie. Als het iets van plan was, zeker als het ‘maatschappijhervormingen’ beoogde, liep het meer dan eens vast in de Kamer. Er valt zonder problemen een heel rijtje nederlagen op te sommen: uiteenlopend van de vermogensaanwasdeling tot de middenschool, van de grondpolitiek tot staatkundige vernieuwingen.Na zo veel jaar begint de overmaat aan regie te knellenDie herinneringen aan het kabinet-Den Uyl hebben diepe sporen getrokken. Alle kabinetten nadien, met name die van Lubbers, Kok en Balkenende, vergewisten zich vooraf van een stevige, solide basis in de Tweede Kamer. Ook omdat het onverantwoord heette in beroerde financiële, sociaal-economische omstandigheden uit de losse pols te regeren. En dat leidde tot de omstreden dichtgespijkerde regeerakkoorden. Via allerlei vormen van ‘Torentjesoverleg’ werden in de loop der tijd dreigende scheuren weg geplamuurd en herhaaldelijk lastposten gesensibiliseerd.SigarendoosNa zo veel jaar begint zo veel overmaat aan regie te wringen. Het systeem is gaandeweg verkrampt. In zo’n situatie kan een extraparlementaire constructie een uitweg zijn. Een nieuw kabinet treedt aan op basis van een handjevol minimale afspraken (‘op de achterkant van een sigarendoos’) tussen enkele goedwillende partijen, nieuw aantredende ministers werken het uit tot een regeringsprogramma en het parlement, de nieuwe los-vaste coalitie voorop, beziet het van enige afstand en legt zich vooral toe op controle.

Praat mee met NRC

Onderaan dit artikel

kunnen abonnees reageren.

Hier leest u meer over reageren op NRC.nl
.
Zo kan het Binnenhof zich bevrijden uit een zelf aangedraaide knoop. Maar er hoort nog iets bij.Wie een bestuurscultuur wil veranderen, een parlement wil dat zo ongebonden mogelijk opereert, wie een tegenmacht wil creëren, heeft het ook over een politieke constellatie waarbij bewindslieden bij voorkeur van buiten komen. En waarbij politieke leiders vanuit het parlement de regie voeren. Oftewel: geen Rutte IV, en geen nieuw ministerschap voor Wopke Hoekstra en Sigrid Kaag. Of is dat een te radicale cultuuromslag?Een eerdere versie van dit stuk verscheen onlangs bij De Hofvijver op de website van het Montesquieu Instituut.

Nieuwsbrief
NRC De Haagse Stemming

Volg de formatie op de voet en word zelf een Haagse ingewijde

[ad_2]

admin

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *