Vertrouwen is kostbaar en gedijt niet bij dwang




Een jaar geleden werd nogal haastig een ‘corona-app’ ontwikkeld voor contactonderzoek en meteen sloegen wetenschappers ter waarschuwing op de trom en organisaties voor informatietechnologie en recht ook. Niet omdat ze corona wilden bagatelliseren, maar omdat ze van een app eisten dat die strookte met grondrechten, vrijheden en sociale cohesie. We mogen allemaal dolblij zijn dat ze dit lawaai hebben gemaakt, want in reactie daarop werd een app ontwikkeld die aan de eisen voldeed.Fijn voor dit specifieke geval, maar ook voor toekomstige gevallen. Als je midden in een pandemie een nieuw instrument introduceert, regel je daarmee tegelijk de inzet van zo’n instrument voor de toekomst. Je zet de standaard.De Belastingtoeslagenaffaire heeft aangetoond dat je goed op systemen voor uitvoering en handhaving moet letten. De nieuwe tijd biedt allerlei nieuwe mogelijkheden – dataverzameling, risicoprofilering, apps voor surveillance en controle – en daar moet je je muggenzifterig mee bemoeien. De verdienste van Pieter Omtzigt en Renske Leijten is precies dit geweest. Niet dat ze regeringen ten val hebben gebracht. Ze hebben vooral laten zien dat uitvoering en beleid zelf ook schade kunnen aanrichten, discriminatie in de hand werken, armoede bevorderen, rechtszekerheid ondermijnen.In de haast van het huidige moment is het verleidelijk je bestuurlijke hoofd te verliezen en onnadenkend instrumenten te gaan inzetten. Maar het is niet verstandig. Kijk eens naar de inrichting van de ‘toegangsteststraat’. De Taskforce Culturele en Creatieve Sector heeft een plan met sneltesten om concerten en bezoek aan kunst mogelijk te maken. Dit in samenwerking met de ministeries van OCW en VWS – en met de Stichting Open Nederland die de toegangsteststraten beheert. Een app houdt de boel bij.Hm. Maar wie is dan eigenlijk die Stichting Open Nederland? Die blijkt op 16 februari 2021 te zijn opgericht door de voormalig commandant der Strijdkrachten. Volgens de Kamer van Koophandel is de ex-commandant meteen de enige bestuurder van deze stichting: hij is ‘alleen/zelfstandig bevoegd’. Het zal allemaal best in orde zijn, maar het is toch niet echt een heel robuuste constructie voor een organisatie die in mei 400.000 tests per dag gaat afnemen, de gegevens daarvan beheert en apps ontwikkelt.Sommige mensen vinden dat je je zorgen over zo’n wankele aanpak beschaafd moet inslikken omdat ze het wantrouwen in de overheid voeden. Of omdat ze extreem-rechts in de kaart spelen. Maar je kunt ook zeggen dat het juist gevaarlijk is zulke zorgen over te laten aan clubs die ze aanlengen met complotten en oproepen tot geweld. Je kunt wel deftig zwijgen over corona-apps, vaccinatierisico’s en 5G omdat intriganten het onderwerp hebben geclaimd, maar dan heb je het samenleven eigenlijk opgegeven.Aandacht dus voor het wrange feit dat de coronamaatregelen strenger worden naarmate we dichter bij het eind van de tunnel komen. Niet de reële, fysieke maatregelen waarmee je besmetting voorkomt: handen wassen, ventileren, afstand houden. Maar de dwang- en toezichtmaatregelen die moeten controleren of mensen die reële, fysieke dingen doen. Het resultaat is een wapenwedloop aan instrumenten. Weet je niet zeker of burgers zich echt hebben laten vaccineren? Zet een toegangsteststraat op. Is handhaving van social distancing moeilijk? Stel een avondklok in. Al op 28 januari 2020 waarschuwden twee gezondheidsjuristen in NRC dat ten tijde van een noodsituatie zorgvuldig moet worden omgegaan met de rechten van mensen. „In een eeuw waarin we naar verwachting steeds vaker geteisterd zullen worden door nieuwe en onbekende virussen en onbehandelbare bacteriën, is het van het grootste belang om publiek vertrouwen in hulpverlenende autoriteiten te bewaren.”Vertrouwen is een kostbaar goed in deze tijd en het gedijt niet bij dwang, zoals de Chinezen moesten vaststellen tijdens de SARS-epidemie van 2002-2003. Wel bij vrijwilligheid en solidariteit. Toch nemen de dwangmaatregelen vreemd genoeg toe en ze beïnvloeden de toekomst. Je zet een standaard als je de toegang tot de samenleving laat afhangen van een testbewijs. Je zet een standaard als je een avondklok instelt zonder vooraf te bedenken wanneer het weer veilig genoeg is die op te heffen.Ja, in Hongarije is het slechter gesteld met de rechten. Maar juist vanwege de aanwezigheid van intriganten in de samenleving en de fragiliteit van vertrouwen moet je geen waarborgen loslaten die je ook hier straks nog hard nodig zult hebben. En daarom moet je dus op de trom slaan. Een toegewijde parlementariër kan niet in haar of zijn eentje de rechtsstaat behoeden – daarvoor is een samenleving nodig.

Een versie van
dit artikel
verscheen ook in

NRC in de ochtend
van 6 april 2021

Written by 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *