Vroeg of laat stuit Frankrijk op zijn antivaxmuur




Een Covid-19 ontkenner is hij niet, de voorzitter van de Franse bond van antivaxers, de Liga voor de vrijheid van vaccins (LNPLV). „Ik weet dat Covid-19 bestaat, want ik ben er zelf zwaar ziek van geweest, en een heel goede vriend van me zweeft momenteel tussen leven en dood”, zegt Jean-Pierre Eudier aan de telefoon vanuit Normandië. Toch piekert Eudier, een gepensioneerde tandarts, er niet over om een prik te laten zetten. „Het staat u vrij om toe te geven aan de propaganda”, zegt hij tegen de verslaggever, die wel geprikt is. Frankrijk heeft het afgelopen anderhalf jaar geen massabetogingen van Covid-19-ontkenners gehad. Maar de vaccinscepsis is er groter dan elders. De documentaire Hold-up, vol complottheorieën, deed er veel stof opwaaien, uit Franstalig België kwam het soortgelijke Ceci n’est pas un complot. In Marseille is er de populaire dokter Didier Raoult, die onder meer Donald Trump overtuigde dat Covid-19 eenvoudig met hydroxychloroquine te behandelen was. Dat alles zorgde ervoor dat in januari, bij het begin van de vaccinatiecampagne, volgens één peiling liefst 58 procent van de Fransen aangaf het vaccin niet te willen, 8 procentpunt meer dan eind 2020.

Lees ook dit interview met de Nederlandse wetenschapsfraude-speurneus Elisabeth Bik die door een Franse corona-scepticus is aangeklaagd

„De vraag die we ons moeten stellen”, zegt Jean-Pierre Eudier, „is waarvoor deze vaccins moeten dienen. Is deze ziekte echt zo erg dat een massale vaccinatie gerechtvaardigd is, of hebben wij te maken met massamanipulatie met puur economische doeleinden?” De liga bestaat in Frankrijk sinds 1954 en wortelt in de Ligue internationale des antivaccinateurs die in 1880 werd opgericht door de Belgische oogarts Hubert Boëns. Door die voorgeschiedenis onderscheidt de beweging zich van de vele rond complottheorieën gevormde groeperingen die het voorbije jaar de kop opstaken. De essentie hebben zij wel gemeen: vaccins zijn in hun ogen geen oplossing voor epidemieën. Ook verzet de liga zich tegen de coronamaatregelen van het voorbije jaar, en tegen het coronapaspoort dat op Europees niveau wordt voorbereid. „Wij beschouwen de maatregelen als disproportioneel en wij verzetten ons uit alle macht tegen vaccinatieplicht”, zegt Eudier. „En die bestaat de facto, doordat restricties alleen worden opgelegd aan mensen die niet gevaccineerd zijn. We zijn een samenleving van twee snelheden aan het creëren: zij die de prik hebben gehad en de rest. Is dit nog een democratische, een humanistische aanpak?”KatalysatorHistorisch gezien is vaccinatieplicht, of de perceptie daarvan, altijd een katalysator geweest voor de antivaccinbeweging, zegt Françoise Salvadori, professor aan de Universiteit van Boulogne en co-auteur van het in 2019 verschenen boek Antivax, Het verzet tegen vaccins van de 18de eeuw tot vandaag. „Het eerste georganiseerde verzet tegen vaccins, in de 19de eeuw in het Verenigd Koninkrijk was, een reactie op de eerste verplichte vaccinatie in de geschiedenis, die tegen de pokken in 1853”, zegt Salvadori aan de telefoon vanuit Dijon.Alleen: het is Frankrijk dat er in onderzoeken over vaccinscepsis altijd met kop en schouders bovenuit steekt. Volgens een studie uit 2019 beschouwt een op de drie Fransen vaccins als gevaarlijk, in dat jaar het hoogste percentage van alle 144 landen in het onderzoek. „De antivaxbeweging in Frankrijk is een recent fenomeen,” zegt Salvadori, „het is iets van de laatste vijftien jaar of zo.” Daar zijn concrete redenen voor. In 1991 barstte in Frankrijk het hiv-schandaal los: honderden mensen raakten door bloedtransfusies besmet met het aidsvirus omdat de autoriteiten te laat hadden ingegrepen. In diezelfde periode kwam aan het licht dat de overheid het probleem van asbest lange tijd had genegeerd onder druk van de asbestlobby. In 2010 was er het Mediator-schandaal: een medicijn dat lang werd voorgeschreven als vermageringsmiddel bleek dodelijke bijwerkingen te hebben; het kostte aan duizend tot tweeduizend mensen het leven. Salvadori: „Dat zijn allemaal zaken die niets te maken hebben met vaccins, maar die wel het vertrouwen van de Fransen in de gezondheidsautoriteiten hebben ondergraven.”

Dat betekent ook dat lang niet iedereen in Frankrijk die twijfels heeft over de coronavaccins, ook gelooft in complotten over, zeg 5G en Bill Gates. Salvadori en haar co-auteur Laurent-Henri Vignaud onderscheiden op basis van de aard van hun argumenten vier typen vaccinsceptici: het religieuze argument (God weet het het best), het natuurlijke (de natuur weet het het best, gewoon uitzieken is de oplossing), het politieke (vaccinatieplicht is tirannie, een poging tot sociale controle) en het pseudo-wetenschappelijke argument (virussen bestaan niet, men liegt ons voor).Salvadori: „Grosso modo kan men zeggen dat 10 à 15 procent van de Fransen complottheorieën aanhangt, de rest bestaat uit wantrouwige burgers. Het probleem is dat die kleine minderheid dankzij sociale media veel anderen kan overtuigen.”Aan dat laatste is ook de soms ongelukkige communicatie vanuit de overheid debet. Salvadori verwijst naar de beslissing van Gezondheidsminister Bernard Kouchner in 1998 om de vaccinatie tegen hepatitis-B op de scholen stop te zetten. In die periode doen veel geruchten de ronde dat het vaccin multiple sclerose (MS) veroorzaakt. Salvadori: „Kouchner heeft toegegeven aan de publieke opinie. Er is nooit een significant verband aangetoond tussen het vaccin en MS, maar veel mensen interpreteerden zijn beslissing als: er zal toch iets aan de hand zijn geweest.” Toen Frankrijk begin januari begon met vaccineren tegen Covid-19, gebeurde iets soortgelijks. Minister van gezondheidszorg Olivier Véran zei dat Frankrijk, in tegenstelling tot andere landen, geen grote vaccinatiecentra zou inrichten en juist opzettelijk langzaam zou gaan vaccineren, om zich de tijd te geven om mensen te overtuigen. Dit werd gezien als een knieval voor de antivaccinbeweging. Weliswaar hield de beslissing niet lang stand en heeft Frankrijk inmiddels wel vaccinatiecentra, toch spreekt Salvadori van „een valse start van de vaccinatiecampagne. Het discours was te voorzichtig, en dat heeft opnieuw wantrouwen gecreëerd” Die achterstand is wel ingehaald. Met een boutade zou men kunnen zeggen: om de Fransen aan het vaccin te krijgen volstond het te zeggen dat er geen waren. Half april (toen vaccinafspraken nog schaars waren) was 56 procent bereid om de prik te laten zetten, 14 procentpunt meer dan eind vorig jaar. Volgens een peiling in opdracht van Le Monde in de eerste helft van mei is nu 65 procent bereid zich te laten vaccineren. Maar met 20 procent blijft het aantal weigeraars hoog, en nog eens 13 procent twijfelt. Dat is nipt, wil Frankrijk de drempel halen voor groepsimmmuniteit, die doorgaans op een minimum van 75 procent wordt gelegd. In Nederland zegt zo’n 10 procent van de deelnemers aan een onderzoek van de RIVM zich niet te willen laten prikken, of nog te twijfelen.

Lees ook: Complotdocu ‘Hold-Up’: composthoop van wantrouwen

Frankrijk heeft half mei wel de drempel van de 20 miljoen gevaccineerden overschreden, precies op schema. De volgende drempel van 30 miljoen half juni wordt wellicht ook gehaald, mede door het ter beschikking stellen van de restvaccins voor 18-plussers. Het is mogelijk dat dat laatste ervoor gezorgd heeft dat Frankrijk vooralsnog niet op de „antivax-muur” is gestoten, zoals in de Verenigde Staten al wel het geval lijkt te zijn. „Ik zie het bij mijn eigen kinderen”, zegt Salvadori. „Jongeren laten zich momenteel massaal vaccineren omdat zij een mooie zomer willen beleven.” Dat is mogelijk slechts uitstel. Salvadori is bezorgd om het relatief hoge aantal vaccinweigeraars onder het zorgpersoneel. Hoewel dat sinds februari voorrang heeft, heeft een op de vijf nog altijd geen prik laten zetten. „Dat heeft ook te maken met de onvrede over loon en werkomstandigheden. Een verpleegster hier in Dijon zei letterlijk op televisie: dit is onze manier om te zeggen dat we het beu zijn. Maar het heeft wel opnieuw een averechts effect als de persoon die de prik moet zetten hem zelf niet wil hebben.” Italië heeft het vaccin al verplicht gesteld voor het verzorgend personeel, Frankrijk gaat daar mogelijk ook toe over. Maar juist zo’n verplichting kan opnieuw zuurstof geven aan de antivaxbeweging, vreest Salvadori. „De laatste percentages zijn altijd het moeilijkst te bereiken”, zei epidemioloog Emmanuel Rusch bij de publieke omroep FranceInfo. „Dat lukt eigenlijk alleen wanneer het gaat om vaccins waarin de bevolking al lange tijd vertrouwen heeft, zoals tegen difterie, tetanus of polio.” Volgens Jean-Pierre Eudier stevent Frankrijk ondertussen af op een catastrofe. „Men is het bed aan het spreiden voor een burgeroorlog”, weet hij. In afwachting daarvan verzet hij zich door te weigeren een mondkapje te dragen. „Tenzij het echt niet anders kan. Dan draag ik een carnavalsmasker.”

Nieuwsbrief
NRC Vandaag

Elke ochtend een overzicht van onze beste stukken en al het belangrijke andere nieuws

Een versie van
dit artikel
verscheen ook in

NRC in de ochtend
van 26 mei 2021

Written by 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *