Wij zijn het Wilde Westen van het politieke geld




Tijdens verkiezingen moet er een zeker gelijk speelveld bestaan voor alle deelnemende partijen. Maar dat is in Nederland niet het geval, zo bleek ook de afgelopen campagneperiode weer. Twee stoorzenders maken het politieke spel tot een ongelijke strijd: de media en het politieke geld. Zij beïnvloeden de uitslag.André Krouwel is politicoloog en oprichter van Kieskompas.
Keer op keer zien we dat niet alleen geld naar de macht trekt, maar ook dat regeringspartijen disproportioneel veel media-aandacht krijgen. Daarnaast domineren (extreem) rechts-populistische partijen, zoals het boven verwachting goed presterende Forum voor Democratie, in de berichtgeving over campagnes. Het is logisch dat journalisten vaker ministers en andere machthebbers aan de tand voelen, maar juist in verkiezingstijd verwacht je een zekere balans en gelijkwaardige aandacht voor partijen die mogelijk het alternatief vormen voor de zittende coalitie.Nederland kent, in tegenstelling tot andere landen, geen verplichting om alle partijen ongeveer evenveel aan het woord te laten, zodat burgers daadwerkelijk kennis kunnen nemen van alle voorliggende politieke opties. Het gevolg van deze ‘vrije media’ is dat rechtse partijen – en vooral rechtse mannen – de media domineren tijdens verkiezingscampagnes. In 2021 domineerde Mark Rutte in de media, gevolgd door de CDA’ers Hugo de Jonge en Wopke Hoekstra. Ook Geert Wilders kwam relatief vaak aan het woord. Er waren maar liefst vijf vrouwelijke lijsttrekkers, ook bij relatief belangrijke partijen als D66, PvdA en SP, maar over (rechtse) mannen werd driemaal zo vaak gesproken en ze kwamen tweemaal zo vaak in beeld als deze (linkse) vrouwen. Opvallend is wel dat als vrouwen eenmaal spreken ze gemiddeld langer aan het woord zijn, terwijl mannen het veel vaker afdoen met korte soundbites en persoonlijke aanvallen. Vergelijken we regeringspartijen met oppositiepartijen, dan is het beeld eveneens scheef: vier coalitiepartijen komen drie keer zo vaak aan bod dan alle oppositiepartijen bij elkaar.Op sociale media domineren de rechts-populisten. Langzamerhand lijken parallelle mediawerelden te ontstaan, waarbij de traditionele partijen op radio en televisie met elkaar in debat zijn en de bozere Nederlanders elkaar op sociale media vertellen hoe slecht het gaat met het land. Met geavanceerde en kostbare micro-targetting-technieken en gespecialiseerde boodschappen voor verschillende segmenten bestoken de populisten hun potentiële achterban met samenzweringstheorieën en anti-systeemretoriek. Op de vraag waar de middelen vandaan komen voor de dure campagnes van PVV en FVD, weigerden beide partijen te antwoorden.

Lees ook: Online spelregels staan niet vast

Giften van buitenlandse geldschietersDat brengt ons bij de tweede ontwrichter van het gelijke speelveld: het geld. In Nederland kun je ongelimiteerd geld geven aan politieke partijen, ook giften van buitenlandse kapitaalkrachtige geldschieters en bedrijven zijn toegestaan. In de meeste democratieën is dergelijke buitenlandse beïnvloeding uiteraard verboden, maar in Nederland mag alles. We zijn het Wilde Westen van het politieke geld.Zo gebeurde het dat midden in de campagne de Nederlandse tech-miljardair Steven Schuurman een miljoen euro gaf aan regeringspartij en latere winnaar D66. De OVSE-delegatie, die onze verkiezing observeerde, nam contact met mij op want ze was gechoqueerd dat zoiets gedurende de campagne mogelijk is. Ik probeerde uit te leggen dat partijen voor de wet helemaal niet bestaan en dat de controle op de financiering van campagnes niet transparant is. Of onze partijen en democratie dan niet gevoelig zijn voor omkoperij, vroegen de verbaasde delegatieleden terecht. Schuurman was nog eerlijk en liet de wereld weten over zijn gulle gift, maar niet alle donateurs en partijen zijn gediend van openheid. Het is voor partijen ook vrij eenvoudig de identiteit van gulle gevers te verhullen als donaties via een intermediair plaatsvinden – zo werkt de VVD vaak via stichtingen – of als de gift wordt opgeknipt in kleinere porties zodat nooit bekend wordt van wie het geld afkomstig is en hoeveel er totaal gegeven is.Ook profiteren veel partijen van giften ‘in kind’, zoals het gratis beschikbaar stellen van ruimten of vervoer. Het mag allemaal in Nederland.Het is niet logisch om aan te nemen dat er geen enkele tegenprestatie tegenover de giften staat. Natuurlijk zal dat nooit direct te herleiden zijn, maar gulle gevers hebben uiteraard wel makkelijker toegang tot de machtigen dan u en ik. Als u een minister belt, is hij of zij waarschijnlijk druk, maar iemand die honderdduizenden euro’s doneert, krijgt hoogstwaarschijnlijk wel een audiëntie om iets onder zijn of haar aandacht te brengen.Sommige grote ondernemers zijn professioneler en organiseren regelmatig diners waar ministers aanschuiven en de genodigden een flinke som geld betalen om het oor van de minister te krijgen.

Lees ook: Wat de partijen echt helpt, is de talkshowtafel

Op lokaal niveau geen regelsNu zijn onze landelijke regels voor partijfinanciering al slap, maar op lokaal niveau zijn überhaupt geen regels. Tel daarbij op dat lokale partijen niet profiteren van landelijke subsidies, terwijl de ‘landelijke partijen’ in diezelfde gemeenteraad wel via de nationale partij financiële middelen krijgen en je hebt een recept voor corruptie en omkoping. Die ongelijkheid maakt lokale partijen nog kwetsbaarder. Het gaat in Nederland fout omdat politieke partijen niet door de wet worden erkend, terwijl ze een heel speciale positie innemen en taken vervullen. Dat rechtvaardigt duidelijke en aparte wetgeving. Het is lastig dit onderwerp ter sprake te brengen als een verkiezingscampagne in volle gang is, maar nu een nieuwe Tweede Kamer zich opmaakt om geïnstalleerd te worden, is het tijd daaraan te werken.

Praat mee met NRC

Onderaan dit artikel

kunnen abonnees reageren.

Hier leest u meer over reageren op NRC.nl
.
Een partijwet zou moeten regelen dat alle inkomsten en uitgaven transparant zijn en terug te vinden voor iedere burger. We moeten als kiezers zien wie onze vertegenwoordigers betalen. Als gulle gevers geld aan partijen overmaken waarmee campagnes worden betaald, worden geldschieters feitelijk de werkgever van onze volksvertegenwoordigers. We kunnen er dan niet van uitgaan dat onze belangen en wensen prevaleren boven die van de gefortuneerde donateurs.In zo’n wet kunnen ook regels komen voor de publieke omroep, zodat er voorafgaand aan verkiezingen een betere balans komt in media-aandacht voor de lijsttrekkers. De campagnes moeten eerlijker, liefst al bij de volgende verkiezingen.

Nieuwsbrief
NRC De Haagse Stemming

Volg de verkiezingen en formatie op de voet en word zelf een Haagse ingewijde

Written by 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *